Ciągłe zmęczenie i wypadające włosy? Warto sprawdzić poziom ferrytyny

Żelazo zwykle kojarzy się z anemią. Kiedy ktoś mówi, że "ma mało żelaza", wiele osób od razu myśli o niskiej hemoglobinie, bladości i osłabieniu. Problem w tym, że niedobór żelaza może zaczynać się wcześniej, zanim klasyczna niedokrwistość pojawi się w morfologii.

Ferrytyna jest białkiem, które magazynuje żelazo. Można powiedzieć, że pokazuje, ile żelaza organizm ma "w rezerwie", a nie tylko ile w danym momencie krąży we krwi. To ważna różnica, bo organizm może przez pewien czas utrzymywać hemoglobinę w normie, korzystając z zapasów.

Gdy te zapasy zaczynają się wyczerpywać, kobieta może czuć się coraz gorzej, choć podstawowe wyniki nadal nie wyglądają dramatycznie. Może słyszeć, że "wszystko jest w normie", a jednocześnie mieć problem z wejściem po schodach, koncentracją, zimnymi dłońmi, wypadaniem włosów albo kołataniem serca przy wysiłku.

To najważniejszy punkt całego tematu. Anemia z niedoboru żelaza jest późniejszym etapem. Wcześniej mogą spadać same rezerwy żelaza, czyli właśnie ferrytyna.

W badaniu "Prevalence of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in US Females Aged 12–21 Years, 2003–2020", opublikowanym w "JAMA" w 2023 roku, analizowano dane dziewcząt i młodych kobiet w USA. Przy progu ferrytyny poniżej 25 µg/L niedobór żelaza dotyczył 38,6 proc. badanych, natomiast niedokrwistość z niedoboru żelaza 6,3 proc.

Najmocniejsze jest jednak inne zdanie z tego badania: u większości osób z niedoborem żelaza nie było jeszcze anemii. Innymi słowy, hemoglobina mogła nie wyglądać alarmująco, choć zapasy żelaza były już niskie. To dobrze tłumaczy, dlaczego część kobiet przez długi czas słyszy, że "wyniki są dobre", mimo że ciało wysyła sygnały przeciążenia.

Podobny kierunek pokazała praca "Absolute and Functional Iron Deficiency in the US, 2017–2020", opublikowana w "JAMA Network Open" w 2024 roku. W reprezentatywnej próbie dorosłych w USA oszacowano, że bezwzględny niedobór żelaza dotyczył 14 proc. dorosłych, a funkcjonalny niedobór żelaza 15 proc. Autorzy zwracali uwagę, że niedobory żelaza mogą dotyczyć dużej części populacji także wtedy, gdy nie ma anemii, niewydolności serca, przewlekłej choroby nerek ani ciąży.

To nie znaczy, że każda zmęczona kobieta ma niski poziom ferrytyny. Ale oznacza, że przy przewlekłym zmęczeniu, obfitych miesiączkach, wypadaniu włosów i gorszej tolerancji wysiłku temat zapasów żelaza nie powinien być zbywany machnięciem ręki.

Miesiączki, zwłaszcza obfite, mogą stopniowo uszczuplać zapasy żelaza. Ciąża, poród i okres poporodowy także zwiększają zapotrzebowanie organizmu i mogą prowadzić do niedoborów. Do tego dochodzi dieta, szczególnie jeśli jest uboga w produkty bogate w żelazo albo oparta głównie na roślinach bez dobrego planowania.

Chodzi o biologię. Żelazo hemowe, obecne w produktach zwierzęcych, wchłania się łatwiej. Żelazo niehemowe z roślin też ma znaczenie, ale jego wchłanianie zależy od wielu czynników: obecności witaminy C, kawy, herbaty, wapnia, leków i stanu przewodu pokarmowego.

Niedobór żelaza może też wynikać z chorób jelit, celiakii, częstego oddawania krwi, intensywnego sportu, zaburzeń wchłaniania albo krwawień z przewodu pokarmowego. U kobiet po menopauzie i u mężczyzn niedobór żelaza wymaga szczególnej ostrożności, bo jedną z możliwych przyczyn może być utrata krwi z przewodu pokarmowego.

Niska ferrytyna nie ma jednego charakterystycznego objawu, po którym od razu wiadomo, o co chodzi. To właśnie dlatego problem bywa pomijany. Zmęczenie można przypisać pracy. Wypadanie włosów — porze roku. Zawroty głowy — ciśnieniu. Rozdrażnienie i mgłę w głowie — stresowi. Słabszą wydolność — brakowi kondycji.

Do możliwych objawów niedoboru żelaza należą m.in. zmęczenie, brak energii, duszność przy wysiłku, kołatanie serca, bóle głowy, zawroty głowy, bladość, zimne dłonie i stopy, łamliwe paznokcie, pogorszenie koncentracji oraz większe wypadanie włosów. Mogą pojawić się także nietypowe zachcianki, np. na lód, papier albo inne niejadalne rzeczy, choć nie dotyczy to każdej osoby.

Trzeba jednak podkreślić: te objawy są nieswoiste. Mogą wynikać z niedoboru żelaza, ale też z chorób tarczycy, niedoboru witaminy B12, depresji, zaburzeń snu, infekcji, chorób serca, cukrzycy, menopauzy albo przeciążenia. Dlatego nie chodzi o samodzielne diagnozowanie się po liście objawów, tylko o sensowną rozmowę z lekarzem i dobrze dobrane badania.

Temat nie kończy się na teorii. W badaniu "Iron supplementation for unexplained fatigue in non-anaemic women", opublikowanym w "BMJ" w 2003 roku, sprawdzano, czy suplementacja żelaza może pomóc kobietom bez anemii, ale z niewyjaśnionym zmęczeniem. Autorzy wnioskowali, że niektóre kobiety bez anemii mogą odnieść korzyść, szczególnie jeśli mają niski albo graniczny poziom ferrytyny.

W 2012 roku w "CMAJ" opublikowano randomizowane badanie "Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin". Objęło ono 198 miesiączkujących kobiet w wieku 18–53 lat, które skarżyły się na zmęczenie, miały hemoglobinę powyżej 12 g/dL i ferrytynę poniżej 50 µg/L. Po 12 tygodniach zmęczenie spadło mocniej w grupie przyjmującej żelazo niż w grupie placebo.

To ważne badania, ale łatwo wyciągnąć z nich zły wniosek. Nie chodzi o to, żeby każda kobieta, która odczuwa zmęczenie, kupowała żelazo w aptece. Chodzi o coś innego: jeśli zmęczenie trwa, miesiączki są obfite, a ferrytyna jest niska, niedobór żelaza powinien być brany pod uwagę — zamiast zbywania objawów zdaniem, że "to stres".

Niska ferrytyna zwykle mocno sugeruje małe zapasy żelaza. Trudniej bywa wtedy, gdy ferrytyna jest "w normie" albo podwyższona. WHO podkreśla, że ferrytyna jest dobrym markerem zapasów żelaza, ale w infekcji lub stanie zapalnym jej interpretacja wymaga ostrożności.

To oznacza, że wynik nie zawsze wolno odczytywać w oderwaniu od reszty. Czasem potrzebne są dodatkowe parametry, np. morfologia, CRP, transferyna, wysycenie transferyny, żelazo, TIBC albo inne badania zależne od sytuacji. British Society of Gastroenterology wskazuje ferrytynę jako najważniejszy pojedynczy marker niedokrwistości z niedoboru żelaza, ale zaznacza, że inne badania, np. wysycenie transferyny, mogą być pomocne, jeśli podejrzewa się fałszywie prawidłową ferrytynę.

Ferrytyna może dużo powiedzieć o zapasach żelaza. Ten wynik trzeba jednak zestawić z objawami, morfologią, stanem zapalnym, miesiączkami, dietą, lekami i chorobami przewlekłymi. Dopiero wtedy widać, czy naprawdę chodzi o niedobór żelaza, czy obraz jest bardziej złożony.

To najważniejsze ostrzeżenie. Żelazo nie jest niewinnym suplementem "na energię". Przyjmowane bez potrzeby może powodować działania niepożądane, m.in. zaparcia, bóle brzucha, nudności, ciemne stolce, a w nadmiarze może być niebezpieczne. Trzeba też uważać na interakcje z niektórymi lekami.

Jeśli ferrytyna jest niska, trzeba zapytać nie tylko "co brać?", ale też "dlaczego spadła?". U jednej kobiety powodem będą obfite miesiączki. U innej dieta, częste oddawanie krwi, problem z wchłanianiem, celiakia, choroba zapalna jelit albo krwawienie z przewodu pokarmowego. Samo łykanie tabletek bez szukania przyczyny może na chwilę poprawić wynik, ale nie rozwiązać problemu.

Z diety warto pamiętać o produktach bogatych w żelazo: mięsie, rybach, jajkach, roślinach strączkowych, pestkach, orzechach, produktach pełnoziarnistych i zielonych warzywach. Wchłanianie żelaza niehemowego z roślin poprawia witamina C, więc soczewica z papryką, fasola z natką pietruszki albo owsianka z owocami mają więcej sensu niż przypadkowa tabletka popita kawą.

Kawa i herbata mogą ograniczać wchłanianie żelaza, jeśli pije się je bezpośrednio do posiłku. Nie trzeba z nich rezygnować, ale przy niedoborach warto przesunąć je w czasie. Podobnie suplementów żelaza nie powinno się łączyć na własną rękę ze wszystkim naraz, bo wapń, niektóre leki i inne składniki mogą wpływać na wchłanianie.

Są sytuacje, w których lepiej nie odkładać konsultacji. Pilniejszej rozmowy z lekarzem wymagają m.in. bardzo obfite miesiączki, krwawienia między miesiączkami, krew w stolcu, czarne smoliste stolce, niewyjaśniona utrata masy ciała, przewlekłe bóle brzucha, narastająca duszność, omdlenia, ból w klatce piersiowej albo szybkie pogarszanie się wydolności.

U kobiet po menopauzie niedobór żelaza nie powinien być automatycznie tłumaczony dietą. Po ustaniu miesiączek utrata żelaza z krwią nie jest już stałym, naturalnym mechanizmem, dlatego trzeba uważniej szukać przyczyny. To samo dotyczy mężczyzn.

Najważniejsze jest proste: niski poziom ferrytyny lub anemia to nie tylko wynik do "podciągnięcia". To także pytanie o źródło problemu.

Ferrytyna to realny marker zapasów żelaza, który może pomóc zrozumieć, dlaczego kobieta czuje się gorzej, mimo że podstawowa morfologia nie wygląda alarmująco.

Nie jest też odpowiedzią na wszystko. Nie każde zmęczenie oznacza niski poziom ferrytyny, a nie każda niska ferrytyna tłumaczy wszystkie objawy. Ale przy obfitych miesiączkach, wypadaniu włosów, przewlekłym zmęczeniu i gorszej tolerancji wysiłku warto wiedzieć, że sama hemoglobina może nie opowiadać całej historii.

Tym samym, jeśli ciało od dawna wysyła sygnały, nie warto zadowalać się ogólnym "wyniki są w normie". Warto zapytać, czy sprawdzono również zapasy żelaza.

Źródła:

• Weyand A.C. i wsp., "Prevalence of Iron Deficiency and Iron-Deficiency Anemia in US Females Aged 12–21 Years, 2003–2020", JAMA, 2023 — badanie wskazało, że wśród dziewcząt i młodych kobiet w USA niedobór żelaza dotyczył prawie 40 proc., a niedokrwistość z niedoboru żelaza ok. 6 proc., zależnie od przyjętych progów ferrytyny i hemoglobiny.
• Tawfik Y.M.K. i wsp., "Absolute and Functional Iron Deficiency in the US, 2017–2020", JAMA Network Open, 2024 — reprezentatywna analiza 8021 dorosłych w USA; oszacowano 14 proc. bezwzględnego i 15 proc. funkcjonalnego niedoboru żelaza, a u kobiet 18–50 lat bezwzględny niedobór był najwyższy i wynosił 34 proc.
• Verdon F. i wsp., "Iron supplementation for unexplained fatigue in non-anaemic women", BMJ, 2003 — randomizowane badanie sugerujące, że część kobiet bez anemii, ale z niewyjaśnionym zmęczeniem, może odnieść korzyść z leczenia żelazem, zwłaszcza przy niskiej lub granicznej ferrytynie.
• Vaucher P. i wsp., "Effect of iron supplementation on fatigue in nonanemic menstruating women with low ferritin", CMAJ, 2012 — 198 miesiączkujących kobiet z ferrytyną <50 µg/L i hemoglobiną >12 g/dL; po 12 tygodniach zmęczenie spadło bardziej w grupie przyjmującej żelazo niż placebo.
• WHO, "WHO guideline on use of ferritin concentrations to assess iron status", 2020 — ferrytyna jest markerem zapasów żelaza, ale jej interpretacja wymaga ostrożności, bo może być podwyższona m.in. w stanach zapalnych, infekcjach, chorobach wątroby i otyłości.
• British Society of Gastroenterology, "Guidelines for the management of iron deficiency anaemia in adults", Gut, 2021 — ferrytyna jest najważniejszym pojedynczym markerem niedokrwistości z niedoboru żelaza, ale inne badania, np. wysycenie transferyny, mogą pomóc, gdy ferrytyna jest fałszywie prawidłowa.
• NHS, "Iron deficiency anaemia" — źródło do objawów i przyczyn, m.in. zmęczenia, braku energii, duszności, kołatania serca, bólu głowy, obfitych miesiączek i ciąży jako częstych przyczyn niedokrwistości z niedoboru żelaza