W tym artykule:
Co sprawdzili po niemal 24 latach?
Badanie objęło 1712 osób uczestniczących w amerykańskim projekcie Atherosclerosis Risk in Communities. Na początku obserwacji miały one średnio 53 lata i nie chorowały na demencję. Wyniki analizy opublikowano w czasopiśmie "Alzheimer’s & Dementia: The Journal of the Alzheimer’s Association".
Uczestnicy odpowiadali, jak często oglądają telewizję w wolnym czasie. Do wyboru mieli odpowiedzi od "nigdy lub rzadko" do "bardzo często". Pytano ich również, ile czasu spędzają w pozycji siedzącej podczas pracy.
Po upływie średnio 23,7 roku badani mieli około 76 lat. Wtedy wykonano u nich rezonans magnetyczny mózgu. Naukowcy ocenili objętość poszczególnych struktur oraz zmiany widoczne w istocie białej.
Jakie różnice wykazał rezonans?
U osób, które wcześniej deklarowały bardzo częste oglądanie telewizji, stwierdzono mniejszą objętość płatów czołowych i potylicznych. Płaty czołowe uczestniczą między innymi w planowaniu, podejmowaniu decyzji, wykonywaniu złożonych zadań i kontrolowaniu zachowania.
Płaty potyliczne odpowiadają przede wszystkim za odbieranie i przetwarzanie informacji wzrokowych. Mniejsza była również objętość niektórych struktur związanych z tworzeniem, przechowywaniem i przywoływaniem wspomnień.
Część tych obszarów jest szczególnie podatna na zmiany związane z chorobą Alzheimera. Nie oznacza to jednak, że u osób często oglądających telewizję rozpoznano tę chorobę. Badanie porównywało obrazy mózgu, a nie liczbę postawionych diagnoz.
U częstych widzów zauważono również większą objętość zmian w istocie białej. Na obrazach rezonansu są one widoczne jako jaśniejsze obszary. Wiąże się je między innymi ze starzeniem mózgu, chorobami małych naczyń, udarami oraz pogorszeniem sprawności poznawczej.
Najwięcej wyraźnych zależności zaobserwowano u mężczyzn. Wyniki utrzymywały się także po uwzględnieniu między innymi aktywności fizycznej, palenia, spożywania alkoholu, cukrzycy i masy ciała.
Nie każde siedzenie wiązało się z tym samym
Podobnych wyników nie uzyskano u osób, które dużo siedziały podczas pracy. W tej grupie stwierdzano nawet większą objętość niektórych obszarów mózgu oraz mniejszą objętość zmian w istocie białej.
Nie oznacza to, że wielogodzinna praca przy biurku chroni przed chorobą Alzheimera. Autorzy przypuszczają jednak, że liczy się nie tylko czas spędzony w pozycji siedzącej, lecz także rodzaj wykonywanej czynności.
Praca przy biurku może wymagać czytania, analizowania informacji, zapamiętywania, rozwiązywania problemów i podejmowania decyzji. Oglądanie telewizji częściej jest bierną formą odpoczynku, która w mniejszym stopniu angażuje uwagę i pamięć.
Jest to jednak tylko możliwe wyjaśnienie wyników. Badacze nie analizowali dokładnie, jakie obowiązki wykonywali uczestnicy ani jakie programy oglądali. Nie wiadomo również, czy telewizor skupiał całą ich uwagę, czy jedynie działał w tle.
Czy telewizja naprawdę zmniejsza mózg?
Badanie wykazało związek, ale nie dowiodło, że oglądanie telewizji bezpośrednio spowodowało różnice w budowie mózgu. Uczestnicy sami oceniali swoje nawyki, dlatego ich odpowiedzi mogły nie być całkowicie dokładne.
Na początku obserwacji nie wykonano również rezonansu. Naukowcy nie mogli więc sprawdzić, czy część różnic nie występowała już wcześniej. Nie można też wykluczyć, że bardzo wczesne zmiany w mózgu sprzyjały wybieraniu bardziej biernych sposobów spędzania czasu.
Badanie nie pozwala określić, ile godzin przed ekranem można uznać za zbyt wiele. Uczestników pytano jedynie o ogólną częstotliwość oglądania telewizji, a nie o dokładny czas liczony każdego dnia.
Wyniki nie oznaczają, że trzeba całkowicie zrezygnować z filmów, wiadomości czy ulubionych seriali. Warto jednak przerywać długie siedzenie i część czasu przeznaczać na spacer, czytanie, rozmowę, hobby albo inne zajęcie wymagające skupienia.
Dla zdrowia mózgu znaczenie może mieć nie tylko to, jak długo pozostajemy bez ruchu. Ważne może być również to, czy w tym czasie biernie patrzymy w ekran, czy wykonujemy czynność, która angażuje pamięć, uwagę i myślenie.
Źródło badania: Natan Feter i wsp., "Associations of distinct sedentary behaviors with cortical, subcortical, and white matter hyperintensity volumes: Evidence from the ARIC study", "Alzheimer’s & Dementia", 2026.
