Migrena nie lubi upału. Wysoka temperatura może uruchomić cały łańcuch objawów

Migrena bywa sprowadzana do bólu głowy, ale medycznie jest znacznie bardziej złożona. To choroba neurologiczna, w której uczestniczą m.in. układ trójdzielno-naczyniowy, neuropeptydy takie jak CGRP, reakcje naczyń, nadwrażliwość na bodźce oraz mechanizmy przetwarzania bólu w mózgu. Dlatego atak migreny może obejmować nie tylko pulsujący ból, ale też nudności, wymioty, światłowstręt, nadwrażliwość na dźwięki, zapachy, zawroty głowy, osłabienie i tzw. mgłę mózgową.

Właśnie dlatego upał może być tak problematyczny. Nie działa wyłącznie na głowę. Obciąża cały organizm: układ krążenia, gospodarkę wodno-elektrolitową, sen, ciśnienie, napięcie mięśniowe i zdolność mózgu do filtrowania bodźców. U osoby bez migreny skończy się to zmęczeniem albo zwykłym bólem głowy. U osoby podatnej na migrenę może to obniżyć próg pobudliwości układu nerwowego i ułatwić rozwój ataku.

Badania nie zawsze dają identyczne wyniki, bo migrena jest bardzo indywidualna. U jednych osób większym problemem jest upał, u innych spadek ciśnienia, wilgotność, burza albo szybka zmiana pogody. Mimo tej zmienności są dane, które pokazują wyraźny związek między temperaturą a nasileniem problemu.

W badaniu "Weather and air pollution as triggers of severe headaches", opublikowanym w 2009 roku w czasopiśmie "Neurology", analizowano pacjentów zgłaszających się do szpitalnego oddziału ratunkowego z powodu silnego bólu głowy. Autorzy wykazali, że wyższa temperatura otoczenia w ciągu 24 godzin przed wizytą wiązała się z przejściowym wzrostem ryzyka bólu głowy wymagającego pomocy medycznej.

Nowsze dane pochodzą z badania zespołu Vincenta Martina z University of Cincinnati College of Medicine, zaprezentowanego podczas 66. dorocznego spotkania American Headache Society w 2024 roku. Naukowcy zestawili 71 030 dzienniczkowych zapisów od 660 osób z migreną epizodyczną z regionalnymi danymi pogodowymi. Okazało się, że każdy wzrost dziennej temperatury o 10 st. F, czyli około 5,6 st. C, wiązał się z 6-procentowym wzrostem częstości występowania bólu głowy danego dnia.

Najprostsza odpowiedź brzmi: bo podnosi obciążenie układu nerwowego. W migrenie mózg jest bardziej wrażliwy na zmiany wewnętrzne i zewnętrzne. Gdy dochodzi wysoka temperatura, organizm musi intensywniej regulować ciepło, rozszerzać naczynia, odprowadzać pot, utrzymywać ciśnienie i chronić się przed odwodnieniem. To kosztuje energię.

W czasie upału łatwiej też o utratę płynów i elektrolitów. Odwodnienie nie musi być skrajne, żeby stać się problemem. U części osób już niewielki deficyt płynów może sprzyjać bólowi głowy, zmęczeniu, zawrotom, gorszej koncentracji i większej drażliwości. Jeśli do tego dojdzie pominięty posiłek, kawa wypita zamiast wody, długi spacer w słońcu albo duchota w zatłoczonym autobusie, układ nerwowy dostaje kilka sygnałów alarmowych naraz.

Migrena często nie ma jednego wyzwalacza. Atak bywa efektem kumulacji. Upał sam w sobie może nie wystarczyć. Ale upał plus brak snu, silne światło, odwodnienie i stres mogą już stworzyć mieszankę, którą organizm odczyta jako przekroczenie progu.

W gorące dni problemem nie jest tylko temperatura. Dla wielu osób z migreną bardzo silnym bodźcem jest światło: ostre słońce, odbicie od jasnego chodnika, woda, szyby samochodów, ekran telefonu używany na zewnątrz albo migotanie światła między drzewami podczas jazdy autem.

Światłowstręt jest jednym z najbardziej charakterystycznych objawów migreny. Co ważne, nadwrażliwość na światło może pojawić się nie tylko w trakcie ataku, ale też przed nim. Czasem osoba myśli, że słońce "wywołało" migrenę, a w rzeczywistości organizm był już w fazie prodromalnej, czyli wczesnej fazie ataku. Światło po prostu mocniej ujawniło proces, który już się zaczął.

To nie zmienia praktycznego wniosku: latem ochrona przed ostrym światłem ma znaczenie. Dobre okulary przeciwsłoneczne, czapka z daszkiem, cień, unikanie odblasków i ograniczenie ekranu w pełnym słońcu mogą u części osób zmniejszyć ryzyko przeciążenia.

Upał bywa szczególnie trudny, gdy łączy się z wysoką wilgotnością. Wtedy pot gorzej odparowuje, ciało trudniej się chłodzi, a uczucie duszności jest większe. Badania nad pogodą i migreną wskazują, że znaczenie mogą mieć nie tylko sama temperatura, ale też wilgotność, ciśnienie atmosferyczne, opady i zmiany pogody.

W badaniu "Weather, ambient air pollution, and risk of migraine headache onset among patients with migraine", opublikowanym w 2019 roku w "Environment International", wyższa wilgotność względna wiązała się z większym prawdopodobieństwem początku migreny w ciepłych miesiącach. Autorzy analizowali dane 98 dorosłych osób z migreną epizodyczną i zestawiali dzienne zapisy objawów z lokalnymi danymi pogodowymi. Inne badanie, opublikowane w 2023 roku w czasopiśmie "Headache", z wykorzystaniem danych z aplikacji do monitorowania bólu głowy, wskazało z kolei na związek między większą liczbą epizodów bólu głowy a niskim ciśnieniem atmosferycznym, zmianami ciśnienia, wyższą wilgotnością i opadami deszczu.

To tłumaczy, dlaczego niektórzy pacjenci mówią, że "czują burzę w głowie". Nie jest to dowód, że pogoda zawsze bezpośrednio wywołuje atak, ale jest coraz więcej danych, że u pewnej grupy osób migrena rzeczywiście jest wrażliwa na kombinację warunków atmosferycznych.

Migrena bardzo nie lubi zaburzeń snu. A upał często uderza właśnie w sen: mieszkanie się nagrzewa, organizm wolniej się wycisza, częściej się budzimy, pijemy więcej wody, wstajemy do toalety, a rano pojawia się zmęczenie. Dla osoby z migreną taka noc może wystarczyć, by kolejnego dnia próg ataku był niższy.

Nie chodzi tylko o liczbę godzin snu. Liczy się też jego jakość. Sen płytki, przerywany i niespokojny może sprawić, że układ nerwowy od rana jest bardziej podatny na bodźce. Wtedy zwykłe rzeczy — zapach perfum w autobusie, jasne światło w sklepie, hałas, głód, kawa wypita za późno — łatwiej dokładają się do ataku.

Dlatego przy migrenie latem warto myśleć nie tylko o tym, co robić w południe. Równie ważne jest chłodzenie mieszkania wieczorem, zasłanianie okien w dzień, wietrzenie o odpowiedniej porze, regularne jedzenie i nieprzesuwanie snu zbyt mocno.

Osoba z migreną często zna swój typowy atak. Problem pojawia się wtedy, gdy ból w upał jest inny niż zwykle albo towarzyszą mu objawy sugerujące przegrzanie, odwodnienie lub inny stan nagły. Nie każdy ból głowy w gorący dzień należy tłumaczyć migreną.

Nie każdy ból głowy w upał można bezpiecznie nazwać migreną. Pilnej pomocy wymaga ból nagły, wyjątkowo silny, inny niż dotychczas albo taki, który pojawił się po urazie. Niepokojące są też objawy neurologiczne: problemy z mową, osłabienie lub drętwienie jednej strony ciała, splątanie, utrata przytomności czy drgawki. Jeśli do bólu dochodzi gorączka ze sztywnością karku, uporczywe wymioty, silne odwodnienie albo objawy udaru cieplnego, nie warto czekać, aż "samo przejdzie".

W upał łatwo popełnić błąd i powiedzieć: "to pewnie moja migrena". Czasem tak będzie. Ale jeśli objawy są nietypowe, narastają szybko albo dochodzą sygnały neurologiczne, nie warto czekać.

Najważniejsze jest obniżenie całkowitego obciążenia organizmu. Nie da się zmienić pogody, ale można zmniejszyć liczbę bodźców, które razem pchają organizm w stronę ataku.

W praktyce pomaga regularne picie płynów, jedzenie o stałych porach, unikanie długiego przebywania w pełnym słońcu, planowanie zakupów i spacerów rano albo wieczorem, ochrona oczu przed ostrym światłem oraz chłodzenie mieszkania. Warto też pilnować leków zaleconych przez lekarza i nie czekać z leczeniem ostrego ataku do momentu, gdy ból całkowicie się rozkręci.

Dobrze sprawdza się prosty dzienniczek migrenowy. W gorące miesiące warto zapisywać nie tylko dzień ataku, ale też temperaturę, wilgotność, sen, nawodnienie, posiłki, miesiączkę, stres, alkohol i ekspozycję na słońce. Po kilku tygodniach może się okazać, że problemem nie jest "całe lato", tylko konkretna kombinacja: upalna noc, brak śniadania, jasne słońce i za mało wody.

Najważniejsze jest to, żeby nie bagatelizować pacjentów, którzy mówią, że w upał migrena jest gorsza. Badania nie pokazują jednej prostej reguły dla wszystkich. Potwierdzają, że temperatura, wilgotność, ciśnienie i inne czynniki pogodowe mogą mieć znaczenie u części osób z migreną.

Migrena jest chorobą progową. Organizm przez jakiś czas znosi bodźce, a potem jedna rzecz staje się tą ostatnią. W gorące dni tą ostatnią rzeczą może być spacer w słońcu, duszny pokój, odwodnienie, nieprzespana noc albo intensywne światło.

Dlatego latem osoba z migreną nie przesadza, gdy planuje dzień ostrożniej. Nie jest "delikatna", "przewrażliwiona" ani "leniwa". Jej układ nerwowy naprawdę może reagować na upał mocniej niż organizm osoby, która nigdy nie miała migreny.

Uwaga: tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Migrena jest chorobą neurologiczną, a ból głowy w upał nie zawsze musi oznaczać typowy atak migrenowy. Pilnej pomocy wymaga nagły, wyjątkowo silny lub nietypowy ból głowy, zwłaszcza jeśli towarzyszą mu zaburzenia mowy, osłabienie jednej strony ciała, splątanie, utrata przytomności, drgawki, gorączka ze sztywnością karku, uporczywe wymioty albo objawy udaru cieplnego. W razie wątpliwości lepiej skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc medyczną.

Źródła:

1. Mukamal K.J. i wsp., "Weather and air pollution as triggers of severe headaches", Neurology, 2009
2. Katsuki M. i wsp., "Investigating the effects of weather on headache occurrence using a smartphone application and artificial intelligence", Headache, 2023
3. Denney D.E. i wsp., "Whether Weather Matters with Migraine", Current Pain and Headache Reports, 2024
4. American Migraine Foundation — "Top 10 Migraine Triggers" oraz "Seasonal Migraine Triggers and How to Stay Healthy"
5. AMF, NICE CKS, NICE