Opieka nad mamą a spadek. Czy należy Ci się więcej?

Spadek nie jest rozliczeniem z tego, kto był lepszym dzieckiemSpadek nie jest rozliczeniem z tego, kto był lepszym dzieckiem
Źródło zdjęć: © Licencjodawca

Robiłaś zakupy, pilnowałaś leków i jeździłaś z mamą do lekarzy. Rodzeństwo pomagało mniej, ale po jej śmierci chce równego udziału w majątku. Sama opieka nie zwiększa części spadku.

W określonych sytuacjach możesz jednak żądać rozliczenia wydatków, które ponosiłaś z własnej kieszeni.

Codzienna opieka nie daje automatycznie większego spadku

Przygotowanie posiłków, pomoc przy myciu, umawianie badań i czuwanie w nocy. Opieka nad niesamodzielnym rodzicem często wypełnia dzień i nie kończy się o ustalonej godzinie. Bywa, że wymaga ograniczenia pracy, odwoływania własnych planów i ciągłej gotowości do pomocy.

Wizyta raz na kilka miesięcy nie oznacza takiego samego zaangażowania jak codzienna opieka. Może sprawić mamie radość, ale po wyjeździe gości ktoś nadal musi przygotować jej kolację, podać leki i pomóc następnego ranka. Gdy te obowiązki przez lata spoczywają na jednej osobie, rozmowa o równym podziale majątku może wywołać żal.

Przy dziedziczeniu ustawowym sama opieka nie zwiększa jednak udziału w spadku. Jeśli owdowiała mama pozostawiła dwoje dzieci, nie sporządziła testamentu i nie zachodzą inne okoliczności zmieniające dziedziczenie, każde z nich co do zasady dziedziczy połowę. Sąd nie ustala udziałów według liczby odwiedzin czy czasu poświęconego rodzicowi.

Większe zaangażowanie jednego dziecka nie zastępuje testamentu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie pieniądze wydane na potrzeby mamy muszą pozostać bez rozliczenia. Udział w spadku i roszczenie o zwrot kosztów to odrębne kwestie.

Wizyta raz na kilka miesięcy nie oznacza takiego samego zaangażowania jak codzienna opieka.
Wizyta raz na kilka miesięcy nie oznacza takiego samego zaangażowania jak codzienna opieka. © Licencjodawca

Płaciłaś z własnej kieszeni? Część wydatków można rozliczyć

Emerytura mamy nie wystarczała na konieczne potrzeby, więc dokładałaś do leków, rehabilitacji lub opłacałaś pomoc opiekunki. W takiej sytuacji może istnieć podstawa do żądania od rodzeństwa zwrotu części kosztów.

Jedną z możliwych podstaw jest art. 140 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dotyczy on osoby, która dostarczała środków utrzymania, ponieważ uzyskanie na czas świadczeń od innej osoby zobowiązanej było niemożliwe albo wiązało się z nadmiernymi trudnościami. To roszczenie o pieniądze, a nie o większą część spadku.

Sam rachunek za leki nie przesądza jeszcze, że brat lub siostra muszą oddać połowę kwoty. Trzeba ustalić, czy mama znajdowała się w niedostatku, czyli nie mogła własnymi środkami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb. Znaczenie mają również możliwości zarobkowe i majątkowe każdego z dzieci. Dlatego udział rodzeństwa w kosztach nie zawsze będzie równy.

Znacznie bardziej skomplikowana jest kwestia rozliczenia czasu poświęconego na osobistą opiekę nad mamą. Samo wyliczenie liczby godzin i zastosowanie stawki, jaką pobiera profesjonalna opiekunka, nie wystarczy. Osoba domagająca się zwrotu pieniędzy musi wykazać, z czego wynika jej roszczenie, a także udokumentować, jakiej pomocy wymagała mama i w jakim zakresie była ona faktycznie zapewniana. Podobnie jest z rezygnacją z części pracy lub zmniejszeniem liczby godzin zawodowych. Utracone w ten sposób dochody nie stają się automatycznie długiem pozostałego rodzeństwa.

Rachunki i przelewy mają znaczenie. Nie odkładaj rozliczeń na później

Przy dochodzeniu zwrotu kosztów liczy się to, ile zapłaciłaś, na co przeznaczono pieniądze i dlaczego wydatek był potrzebny. Trzeba też oddzielić własne środki od pieniędzy mamy. Jeśli zakupy zostały opłacone z jej emerytury, nie był to koszt poniesiony przez dziecko.

Pomocne mogą być:

  • faktury i rachunki za leki, rehabilitację oraz usługi opiekuńcze;
  • potwierdzenia przelewów pokazujące, kto płacił;
  • dokumenty dotyczące potrzeb mamy i kosztów jej utrzymania;
  • wiadomości z prośbami o pomoc i ustaleniami między rodzeństwem;
  • zeznania osób, które znały sytuację rodziny.

Dobrym rozwiązaniem jest zebranie wszystkich wydatków w jednym miejscu – z datą, kwotą oraz informacją, czego dotyczyły. Dzięki temu łatwiej ustalić, o zwrot których kosztów można się ubiegać i czym można potwierdzić ich poniesienie.

Sposób dochodzenia zwrotu poniesionych kosztów zależy od tego, czego dokładnie dotyczy roszczenie. Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy jedno z dzieci uregulowało zobowiązanie pozostawione przez rodzica, a inaczej, gdy domaga się rekompensaty za wydatki ponoszone podczas opieki. Nie każdą taką kwestię da się rozstrzygnąć przy dziale spadku – w niektórych przypadkach konieczne może być odrębne postępowanie. Dlatego przy ustalaniu spłat między spadkobiercami nie można z góry przyjąć, że wszystkie wcześniejsze wydatki jednego z nich pomniejszą kwotę należną pozostałym.

Roszczenie zwrotne z art. 140 przedawnia się po trzech latach. Termin nie zaczyna biec automatycznie dopiero po śmierci mamy. Jeśli wydatki były ponoszone przez wiele lat, część roszczeń może być już przedawniona. Czekanie na zakończenie postępowania spadkowego może zatem utrudnić odzyskanie pieniędzy.

Uporczywe uchylanie się od opieki może pozbawić spadku

Od 15 listopada 2023 r. Kodeks cywilny przewiduje dodatkowe podstawy uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia. Jedną z nich jest uporczywe uchylanie się od obowiązku pieczy nad spadkodawcą, wynikającego m.in. z obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka. Osobną podstawą jest uporczywe niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego, którego wysokość określono orzeczeniem, ugodą lub umową.

Jeżeli sąd uzna spadkobiercę za niegodnego, zostaje on wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył śmierci spadkodawcy. Nie wystarczy jednak wykazać, że jedno dziecko pomagało mniej niż drugie. Trzeba udowodnić uporczywe uchylanie się od konkretnego obowiązku. Nowelizacja nie wprowadziła automatycznego zwiększania udziału osoby, która sprawowała opiekę.

Nowe przesłanki dotyczą zdarzeń zaistniałych po wejściu w życie nowelizacji. Przy ocenie wieloletnich zaniedbań znaczenie ma więc również to, kiedy do nich dochodziło.

Rzadko odwiedzał rodzica i nie pomagał? To jeszcze nie przesądza sprawy

Mieszkanie daleko od rodzica, nawet za granicą, nie oznacza automatycznie braku zainteresowania jego losem. Jedno z rodzeństwa może odwiedzać mamę raz na kilka miesięcy i uważać, że w ten sposób okazuje troskę. Drugie może nie przyjeżdżać przez dłuższy czas, ale codziennie dzwonić, wiedzieć, jak się czuje i czego aktualnie potrzebuje, czy pamięta o wizycie u lekarza i odebraniu leków. Taki regularny kontakt ma też znaczenie emocjonalne – pozwala okazać bliskość, zainteresowanie codziennymi sprawami i dać rodzicowi poczucie, że mimo dzielącej odległości nie został sam. Można również zdalnie organizować transport, robić zakupy, opłacać opiekunkę albo kontaktować się z osobami, które w razie potrzeby szybko pojawią się na miejscu.

Sama liczba wizyt czy godzin opieki nie decyduje o wielkości udziału w spadku. Znaczenie mają konkretne roszczenia, poniesione koszty, istniejące zobowiązania i dowody. Uporczywe uchylanie się od obowiązku opieki nad rodzicem może jednak stanowić podstawę uznania spadkobiercy przez sąd za niegodnego dziedziczenia. Trzeba przy tym odróżnić takie zaniedbania od pomocy w mniejszym zakresie lub organizowania wsparcia na odległość. Jeśli jedno z rodzeństwa żąda zwrotu wydatków, musi wskazać, jakie koszty poniosło, czego się domaga i na jakiej podstawie.

Rozmowa oczywiście nie zastąpi pomocy przy myciu czy przygotowaniu posiłku. Może jednak być częścią rzeczywistego wsparcia, jeśli dziecko reaguje na potrzeby rodzica. Dlatego samej liczby odwiedzin nie można traktować jako dowodu, że ktoś pomagał albo całkowicie uchylał się od pomocy.

Kodeks cywilny pozwala uznać spadkobiercę za niegodnego dziedziczenia m.in. wtedy, gdy uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad zmarłym. Przepis wymienia w tym kontekście również obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka. Osobną przesłanką jest uporczywe niewykonywanie obowiązku alimentacyjnego określonego orzeczeniem, ugodą lub umową.

O niegodności rozstrzyga sąd. Nierówny podział obowiązków czy żal do rodzeństwa nie wystarczą — trzeba udowodnić ustawowe przesłanki. Żądanie można zgłosić w ciągu roku od poznania przyczyny niegodności, najpóźniej przed upływem trzech lat od śmierci spadkodawcy.

Jeśli z własnych pieniędzy pokrywałaś konieczne potrzeby mamy, zacznij od zebrania dokumentów i uporządkowania wydatków. Pozwoli to ustalić, czy masz podstawę do żądania zwrotu części kosztów, niezależnie od udziałów rodzeństwa w spadku.

Spadek nie jest rozliczeniem z tego, kto był lepszym dzieckiem

Rodzinne rozliczenia po śmierci rodzica rzadko dają się sprowadzić do prostego rachunku: kto częściej przyjeżdżał, kto zrobił więcej zakupów i kto poświęcił więcej godzin. Jedno z dzieci mogło przez lata wykonywać większość codziennych obowiązków, ponosić wydatki i być na miejscu wtedy, gdy pomoc była potrzebna. Drugie mogło mieszkać setki kilometrów dalej, nie mieć możliwości częstych przyjazdów, a mimo to pozostawać z rodzicem w stałym kontakcie, organizować pomoc i dawać mu poczucie, że nie jest sam.

Źródła: Kodeks cywilny — art. 928–931, Kodeks rodzinny i opiekuńczy — art. 133, 135 i 140.

Wybrane dla Ciebie