Rodzice przepisali mieszkanie na jedno dziecko. Czy drugiemu naprawdę nic się nie należy?

Trzeba sprawdzić, w jaki sposób nieruchomość została przekazanaTrzeba sprawdzić, w jaki sposób nieruchomość została przekazana
Źródło zdjęć: © Licencjodawca

Jedno dziecko kupiło z partnerem własne mieszkanie albo wybudowało dom. Drugie wynajmuje, mieszka z rodzicami albo po prostu przy obecnych cenach nie ma szans na zakup własnego lokum. Rodzice decydują więc, że to właśnie jemu przepiszą swoje mieszkanie.

Po latach może się jednak okazać, że wcześniejsza darowizna nadal ma znaczenie. Po śmierci rodzica rodzeństwo może upomnieć się o zachowek, a samo "przepisaliśmy mieszkanie wiele lat temu" nie zawsze zamyka sprawę.

Takie rodzinne ustalenie może wydawać się zupełnie naturalne. Córka ma już z mężem własny dom, więc rodzice postanawiają zostawić mieszkanie synowi, którego na zakup własnego lokum nie stać. Albo odwrotnie: syn dawno wyprowadził się do innego miasta, a córka została blisko rodziców, pomaga im na co dzień i to jej postanawiają przekazać nieruchomość.

Rodzice mają do tego prawo. Za życia nie muszą dzielić swojego majątku po równo między dzieci ani pytać jednego z nich o zgodę na podarowanie mieszkania drugiemu. Sytuacja może się jednak skomplikować po ich śmierci, ponieważ wcześniejsza darowizna może zostać uwzględniona przy obliczaniu zachowku.

Mieszkanie dostało jedno dziecko. Drugie może upomnieć się o pieniądze

Jeżeli najcenniejszy składnik majątku rodziców został wcześniej podarowany jednemu z dzieci, nie oznacza to automatycznie, że drugiemu nic już się nie należy. Kodeks cywilny przewiduje zachowek, który w określonych sytuacjach chroni najbliższych członków rodziny. Prawo do niego mogą mieć zstępni, czyli m.in. dzieci i wnuki, małżonek, a w niektórych przypadkach również rodzice zmarłego, jeżeli byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Zachowek nie oznacza jednak, że brat może zażądać od siostry połowy otrzymanego przez nią mieszkania. Co do zasady jest to roszczenie o zapłatę określonej kwoty pieniędzy, a nie prawo do części nieruchomości.

Nie należy też zakładać, że zachowek zawsze wynosi połowę wartości mieszkania. Standardowo jest to połowa wartości udziału, który przypadłby danej osobie, gdyby dziedziczenie odbywało się na zasadach ustawowych. W przypadku małoletniego zstępnego albo osoby trwale niezdolnej do pracy zachowek wynosi dwie trzecie takiego udziału.

Darowizna czy dożywocie? Jedno słowo może zmienić sytuację
Darowizna czy dożywocie? Jedno słowo może zmienić sytuację © Licencjodawca

Najłatwiej pokazać to na prostym przykładzie. Owdowiała matka ma dwoje dzieci. Gdyby nie było innych okoliczności wpływających na dziedziczenie, każde z nich otrzymałoby po niej połowę spadku. Standardowy zachowek jednego dziecka odpowiadałby połowie jego ustawowego udziału, czyli w takim uproszczonym przypadku jednej czwartej wartości przyjmowanej do obliczenia zachowku.

W konkretnych sprawach wyliczenie może wyglądać inaczej. Znaczenie ma to, kto dziedziczy po zmarłym, co pozostało w spadku oraz jakie darowizny wcześniej otrzymali poszczególni członkowie rodziny.

Rodzice przepisali mieszkanie 15 lat temu? Reguła 10 lat nie zawsze zadziała

Wokół zachowku od lat powtarzana jest zasada, że po 10 latach od darowizny nie bierze się jej już pod uwagę. Brzmi prosto, ale nie jest to reguła, którą można zastosować do każdej sytuacji.

Kodeks cywilny rzeczywiście mówi o okresie 10 lat. Nie oznacza to jednak, że każda darowizna automatycznie przestaje mieć znaczenie po upływie dekady.

Sąd Najwyższy w uchwale z 8 sierpnia 2024 r. wyjaśnił, że przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych ponad 10 lat przed śmiercią spadkodawcy na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku.

Dlatego informacja, że "ojciec przepisał mieszkanie bratu 15 lat temu", sama w sobie nie przesądza jeszcze sprawy. Jeżeli nieruchomość otrzymało jedno z dzieci, trzeba ustalić jego sytuację spadkową po śmierci rodzica. Sam fakt, że od darowizny minęło ponad 10 lat, nie pozwala automatycznie stwierdzić, że nie będzie ona miała znaczenia przy obliczaniu zachowku.

To istotne zwłaszcza w rodzinach, w których mieszkania i domy przekazywane są dzieciom na długo przed śmiercią rodziców. Przekonanie, że wystarczy "przepisać mieszkanie odpowiednio wcześnie", może więc prowadzić do błędnych wniosków.

Mieszkanie było warte 200 tys. zł, a dziś 600 tys. zł. Która kwota się liczy?

Przy nieruchomościach pojawia się jeszcze jedno ważne pytanie. Rodzice mogli podarować dziecku mieszkanie 15 lat temu, kiedy jego wartość wynosiła 200 tys. zł. Dzisiaj podobny lokal może być wart 500 czy 600 tys. zł. Przy obliczaniu zachowku nie wystarczy więc sięgnąć do starego aktu notarialnego i przyjąć kwoty wpisanej kilkanaście lat wcześniej.

Kodeks cywilny przewiduje, że wartość darowizny ustala się według stanu przedmiotu z chwili dokonania darowizny, ale według cen obowiązujących w chwili ustalania zachowku.

W praktyce oba elementy są ważne. Jeżeli córka dostała stare, niewyremontowane mieszkanie, a później za własne pieniądze gruntownie je przebudowała, nie powinno się po prostu przyjąć dzisiejszej wartości lokalu po wszystkich wykonanych przez nią pracach. Pod uwagę bierze się stan nieruchomości z dnia darowizny, ale wycenia się go według aktualnych cen.

Przy mieszkaniu czy domu przekazanym kilkanaście albo kilkadziesiąt lat wcześniej różnica między dawną a obecną wartością może być ogromna, dlatego sposób wyceny może mieć duży wpływ na wysokość roszczenia.

Darowizna czy dożywocie? Jedno słowo może zmienić sytuację

W rodzinnych rozmowach często mówi się po prostu: "rodzice przepisali mieszkanie siostrze". Z prawnego punktu widzenia takie określenie niewiele jednak wyjaśnia. Nieruchomość mogła zostać podarowana, pozostawiona w testamencie albo przekazana na podstawie umowy dożywocia, a każda z tych sytuacji wywołuje inne skutki.

Szczególnie istotna jest różnica między darowizną a dożywociem. Przy umowie dożywocia właściciel przekazuje nieruchomość w zamian za zobowiązanie nabywcy do zapewnienia mu dożywotniego utrzymania. Nie jest to darowizna, dlatego nie można po prostu zastosować do niej tych samych zasad dotyczących doliczania darowizn przy obliczaniu zachowku.

Zanim więc rodzeństwo zacznie spierać się o to, komu i ile "należy się po rodzicach", trzeba sprawdzić, co rzeczywiście znajduje się w akcie notarialnym. Potoczne "przepisanie mieszkania" może kryć zupełnie różne rozwiązania prawne.

Z roszczeniem o zachowek nie można czekać bez końca

Znaczenie ma również czas. Roszczenia o zachowek podlegają przedawnieniu, a termin zależy od sytuacji.

Roszczenie uprawnionego do zachowku przeciwko spadkobiercy przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Jeżeli natomiast chodzi o roszczenie wobec osoby zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z powodu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego, termin wynosi pięć lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.

Rodzinne ustalenie: "Ty masz już swój dom, więc nasze mieszkanie dostanie brat" może być zatem całkowicie zrozumiałe z punktu widzenia rodziców. Nie oznacza jednak, że po ich śmierci wcześniejsze przekazanie nieruchomości pozostanie bez znaczenia.

Przy zachowku liczy się nie tylko to, które dziecko dostało mieszkanie. Trzeba sprawdzić, w jaki sposób nieruchomość została przekazana, kto dziedziczy po zmarłym, jakie darowizny otrzymali wcześniej członkowie rodziny i ile czasu upłynęło od otwarcia spadku. Dopiero wtedy można ocenić, czy drugie dziecko ma roszczenie i jaka może być jego wysokość.

Źródła:

  • Kodeks cywilny, Dz.U. 2026 poz. 795, art. 908 oraz art. 991–1007
  • Sąd Najwyższy, uchwała z 8 sierpnia 2024 r., sygn. III CZP 3/24
  • Sąd Najwyższy, uzasadnienie uchwały III CZP 3/24
Wybrane dla Ciebie