To nie zawsze Alzheimer. Demencja może zaczynać się zupełnie inaczej

Najprościej: demencja, nazywana też otępieniem, nie jest jedną konkretną chorobą. To określenie zespołu objawów, które pojawiają się wtedy, gdy mózg zostaje uszkodzony przez różne choroby lub procesy. Mogą dotyczyć pamięci, myślenia, orientacji, języka, zachowania, emocji i codziennego funkcjonowania.

Człowiek z demencją nie tylko "gorzej pamięta". Może mieć problem z płaceniem rachunków, gotowaniem, przyjmowaniem leków, prowadzeniem rozmowy, rozpoznawaniem miejsc, oceną ryzyka albo planowaniem prostych czynności. Z czasem choroba może odbierać samodzielność, ale jej początek nie zawsze wygląda tak samo.

Choroba Alzheimera jest jedną z przyczyn demencji — najczęstszą, ale nie jedyną. Można to porównać do bólu głowy. Jest on objawem, ale jego przyczyną może być migrena, infekcja, odwodnienie, napięcie, uraz albo coś poważniejszego. Podobnie demencja opisuje problem z pracą mózgu, ale nie mówi jeszcze, co dokładnie go wywołało.

Według WHO choroba Alzheimera może odpowiadać za około 60–70 proc. przypadków demencji. To dlatego tak mocno dominuje w potocznym języku. W jej przebiegu w mózgu zachodzą zmiany związane m.in. z nieprawidłowymi białkami, takimi jak beta-amyloid i tau, a komórki nerwowe stopniowo tracą zdolność prawidłowej pracy.

Klasyczny obraz Alzheimera często zaczyna się od pamięci świeżej. Chory pyta kilka razy o to samo, zapomina rozmowy sprzed godziny, gubi rzeczy, myli daty, ma problem z zapamiętaniem nowych informacji i planowaniem dnia. Może dobrze pamiętać wydarzenia sprzed 40 lat, ale nie pamiętać, że przed chwilą jadł obiad albo że córka dzwoniła rano.

Ale nie każdy problem z pamięcią oznacza Alzheimera. Pamięć może pogarszać się także przy depresji, bezsenności, niedoborze witaminy B12, problemach z tarczycą, odwodnieniu, infekcji, działaniach niepożądanych leków, zaburzeniach słuchu, samotności albo ostrym splątaniu, czyli delirium.

Drugą ważną grupą jest demencja naczyniowa. Wiąże się z zaburzeniami krążenia w mózgu. Może pojawić się po udarze, serii drobnych udarów albo w wyniku przewlekłego uszkadzania małych naczyń. Tu początek może wyglądać inaczej niż w typowym Alzheimerze.

Pamięć nie zawsze jest pierwszym i najbardziej wyraźnym objawem. Czasem wcześniej pojawia się spowolnienie myślenia, trudność z planowaniem, problem z koncentracją, gorsze podejmowanie decyzji, chwiejny chód albo pogorszenie po incydencie naczyniowym. Objawy mogą narastać stopniowo, ale czasem pogorszenie wygląda "schodkowo": przez pewien czas stabilnie, potem nagle gorzej.

To ma znaczenie praktyczne. W demencji naczyniowej bardzo ważna jest kontrola ciśnienia, cukru, cholesterolu, rytmu serca, palenia i chorób naczyń.

Demencja z ciałami Lewy’ego często myli się z Alzheimerem albo chorobą Parkinsona, bo objawy mogą się nakładać. Charakterystyczne bywają wahania uwagi, okresy większego i mniejszego splątania, halucynacje wzrokowe, zaburzenia snu, spowolnienie ruchowe, sztywność, upadki i omdlenia.

Chory jednego dnia rozmawia logicznie, a następnego jest bardzo splątany. Widzi w pokoju osoby, których nie ma. W nocy może krzyczeć i machać rękami podczas snu. Do tego dochodzi wolniejsze poruszanie się i częstsza utrata równowagi. To nie musi wyglądać jak typowy Alzheimer zaczynający się od pamięci.

Rozpoznanie jest ważne, bo leczenie i opieka mogą się różnić. Osoby z demencją z ciałami Lewy’ego mogą być szczególnie wrażliwe na niektóre leki stosowane przy pobudzeniu lub halucynacjach. Dlatego przy takich objawach nie chodzi tylko o "uspokojenie seniora", ale o dobrą diagnozę.

Otępienie czołowo-skroniowe (ang. frontotemporal dementia, FTD) często zaczyna się inaczej niż Alzheimer. Dotyka obszarów mózgu odpowiedzialnych m.in. za zachowanie, emocje, kontrolę impulsów, język i relacje społeczne. Co ważne, częściej niż inne typy demencji pojawia się u osób młodszych — wiele przypadków rozpoznaje się między 45. a 65. rokiem życia.

Pierwszym sygnałem nie musi być zapominanie. Czasem zmienia się osobowość: człowiek traci empatię, mówi rzeczy raniące innych, zachowuje się nietaktownie, robi impulsywne zakupy, objada się, traci zahamowania albo przestaje dbać o higienę. Rodzina może myśleć, że "stał się złośliwy", "ma kryzys" albo "przestał się starać".

Dotąd taktowna i spokojna kobieta nagle zaczyna mówić brutalnie szczere rzeczy, których wcześniej nigdy by nie powiedziała. Przestaje interesować się uczuciami bliskich, je łapczywie słodycze, powtarza te same zachowania. Pamięć na początku może być całkiem dobra. W takim obrazie lekarz może brać pod uwagę otępienie czołowo-skroniowe.

Inny wariant dotyczy języka. Osoba coraz częściej gubi słowa, mówi mniej płynnie, przestaje rozumieć znaczenie pojęć albo upraszcza wypowiedzi. To też nie zawsze jest "zwykłe zapominanie".

U wielu starszych osób obraz nie pasuje idealnie do jednej szufladki. Zmiany typowe dla choroby Alzheimera mogą współistnieć z uszkodzeniami naczyniowymi. Czasem dochodzą też cechy innych chorób neurodegeneracyjnych. Wtedy mówi się o demencji mieszanej.

Diagnoza wymaga rozmowy, badania neurologicznego, oceny funkcji poznawczych, analizy leków, chorób współistniejących, czasem badań obrazowych i badań krwi. Rodzinne przypuszczenia, że "to chyba Alzheimer" może być początkiem rozmowy, ale nie powinno być końcem diagnostyki.

WHO podaje, że w 2021 roku z demencją żyło na świecie 57 mln osób. Co roku pojawia się prawie 10 mln nowych przypadków. Ponad 60 proc. osób z demencją mieszka w krajach o niskich i średnich dochodach, ale problem szybko rośnie także w Europie, bo społeczeństwa się starzeją.

Alzheimer Europe w raporcie "The Prevalence of Dementia in Europe 2025" oszacował, że w 2025 roku w krajach Unii Europejskiej żyje 9 065 706 osób z demencją. W szerszym ujęciu, obejmującym kraje UE i wybrane kraje spoza UE, liczba wynosi 12 122 979. Do 2050 roku ma wzrosnąć do 14 335 788 w UE i 19 905 856 w całej analizowanej Europie.

Dla Polski Alzheimer Europe szacuje 618 180 osób z demencją w 2025 roku i 1 020 016 w 2050 roku. To nie są wyłącznie osoby z chorobą Alzheimera, ale wszystkie osoby z demencją.

Dane NFZ pokazują natomiast coś innego: rejestrowaną chorobowość choroby Alzheimera i chorób pokrewnych w systemie ochrony zdrowia. W 2024 roku wyniosła ona 382,6 tys. osób i była o 13 proc. wyższa niż w 2014 roku. Różnica między tymi liczbami jest ważna. Szacunki epidemiologiczne i dane rejestrowane przez system zdrowia nie mierzą dokładnie tego samego. Część osób może nie mieć formalnej diagnozy albo nie być widoczna w danych NFZ.

Ryzyko demencji rośnie wraz z wiekiem. To fakt. Ale demencja nie jest normalnym etapem starzenia. Starsza osoba może czasem zapomnieć nazwisko aktora, szukać okularów albo wejść do pokoju i zapomnieć po co. To nie musi oznaczać choroby.

Niepokoić powinny zmiany, które utrudniają codzienne życie albo wyraźnie odbiegają od wcześniejszego funkcjonowania. Chodzi o gubienie się w znanych miejscach, problemy z pieniędzmi, lekami i gotowaniem, powtarzanie tych samych pytań wiele razy, utratę orientacji w czasie, nagłe zmiany osobowości, nieuzasadnioną podejrzliwość, halucynacje, kłopoty z mową, wycofanie społeczne albo utratę zainteresowań.

Przykład różnicy: zapomnienie raz, gdzie leżą klucze, jest ludzkie. Odłożenie kluczy do lodówki i brak pamięci, jak tam trafiły, zwłaszcza jeśli podobne sytuacje się powtarzają, wymaga większej uwagi. Pomylenie dnia tygodnia może zdarzyć się każdemu. Upieranie się kilka razy w tygodniu, że dziś jest wizyta, która odbyła się tydzień temu, to już inna historia.

To kolejny powód, żeby samodzielnie nie diagnozować bliskiej osoby. Istnieją stany, które mogą przypominać demencję albo wyraźnie pogarszać pamięć i zachowanie. Należą do nich depresja, delirium, infekcje, odwodnienie, niedobór witaminy B12, zaburzenia tarczycy, działania niepożądane leków, problemy ze snem, niedosłuch, zaburzenia widzenia, alkohol i choroby metaboliczne.

Nagła zmiana zachowania u osoby starszej to zawsze sygnał, żeby myśleć szerzej. Alzheimer zwykle rozwija się stopniowo. Jeśli ktoś "z dnia na dzień" przestaje logicznie mówić, nie rozpoznaje bliskich, ma gorączkę, jest odwodniony, ma ból, duszność albo bardzo się pogorszył, nie warto zwlekać z diagnostyką zaburzeń pamięci.

Nie da się całkowicie wyeliminować ryzyka demencji. Wiek, geny i część chorób pozostają poza pełną kontrolą. Ale badania pokazują, że styl życia, edukacja, zdrowie sercowo-naczyniowe, słuch, wzrok i środowisko mają znaczenie.

Lancet Commission w raporcie z 2024 roku wskazała 14 modyfikowalnych czynników ryzyka i oszacowała, że około 45 proc. przypadków demencji na świecie mogłoby być potencjalnie opóźnionych lub zapobieganych, gdyby te czynniki skutecznie ograniczać. Do listy dodano dwa nowe elementy: wysoki cholesterol LDL w wieku średnim i nieleczoną utratę wzroku w późniejszym życiu.

Lista obejmuje m.in. niski poziom edukacji, niedosłuch, wysokie ciśnienie, palenie, otyłość, depresję, brak aktywności fizycznej, cukrzycę, nadmierne picie alkoholu, urazy głowy, zanieczyszczenie powietrza, izolację społeczną, wysoki LDL i nieleczone problemy ze wzrokiem.

To nie znaczy, że demencja jest "winą" chorego. Takie myślenie byłoby krzywdzące i nieprawdziwe. Chodzi raczej o to, że profilaktyka mózgu zaczyna się dużo wcześniej niż w momencie, gdy ktoś zapomina imiona wnuków. Leczenie ciśnienia, cukrzycy, depresji, niedosłuchu i problemów ze wzrokiem to nie tylko ogólne zdrowie. To także element dbania o mózg.

Bo różne typy demencji oznaczają różne potrzeby. Przy Alzheimerze rodzina często najpierw organizuje pamięć: kalendarz, leki, stały rytm dnia, zabezpieczenie finansów i dokumentów. Przy demencji naczyniowej ogromne znaczenie ma kontrola chorób układu krążenia i zapobieganie kolejnym incydentom naczyniowym.

Przy demencji z ciałami Lewy’ego ważne są wahania uwagi, halucynacje, sen, ryzyko upadków i ostrożność z lekami. Przy otępieniu czołowo-skroniowym rodzina często mierzy się nie tyle z pamięcią, ile ze zmianą osobowości, impulsywnością, językiem, jedzeniem, zachowaniami społecznymi i brakiem wglądu chorego.

Inaczej rozmawia się z osobą, która nie pamięta, że coś zostało powiedziane. Inaczej z osobą, która widzi rzeczy, których nie ma. Inaczej z kimś, kto nie kontroluje impulsów, choć pamięta adres i datę. Dobra diagnoza nie rozwiązuje wszystkiego, ale pozwala rodzinie mniej brać objawy "do siebie" i lepiej planować opiekę.

Warto szukać pomocy, gdy problemy z pamięcią, mową, orientacją, zachowaniem albo codziennymi czynnościami utrzymują się, nasilają albo zauważają je inni. Nie trzeba czekać, aż osoba starsza przestanie samodzielnie funkcjonować. Im wcześniej oceni się sytuację, tym większa szansa na wychwycenie przyczyn odwracalnych, dobranie leczenia, zabezpieczenie domu i zaplanowanie wsparcia.

Do lekarza warto przygotować konkretne przykłady. Nie tylko "mama zapomina", ale: "trzy razy w tygodniu pyta o to samo", "zgubiła się w znanym sklepie", "zapomina wyłączyć gaz", "przestała płacić rachunki", "widzi ludzi w pokoju", "nagle stała się agresywna", "ma problem ze słowami", "po udarze gorzej planuje czynności".

Takie przykłady są dla lekarza cenniejsze niż ogólne wrażenie. Pomagają odróżnić typowe zapominanie, depresję, delirium, problem ze słuchem albo wzrokiem od procesu otępiennego.

Demencja to szerokie określenie problemów poznawczych, które utrudniają codzienne życie. Alzheimer to jedna z chorób, które mogą prowadzić do demencji — najczęstsza, ale nie jedyna.

Dlatego ze zdaniem "to Alzheimer" warto być ostrożnym. Czasem okaże się trafne, ale czasem podobne objawy mogą mieć inne podłoże: naczyniowe, lekoopochodne, infekcyjne, metaboliczne, depresyjne albo związane z innym typem demencji.

Rodzina nie musi znać wszystkich nazw medycznych. Powinna jednak widzieć różnicę między zwykłym roztargnieniem a zmianami, które wpływają na codzienne życie. Jeśli bliska osoba coraz częściej gubi się w znanych sytuacjach, zmienia zachowanie, ma problemy z mową, pamięcią albo prostymi obowiązkami, nie warto tego tłumaczyć wyłącznie wiekiem. Mózg może chorować na różne sposoby — a dobra pomoc zaczyna się od sprawdzenia, co naprawdę się dzieje.

Źródła

• WHO — "Dementia", fact sheet, 2025. WHO podaje, że w 2021 r. na świecie żyło 57 mln osób z demencją, co roku pojawia się prawie 10 mln nowych przypadków, a choroba Alzheimera może odpowiadać za 60–70 proc. przypadków demencji.
• NHS — "Symptoms of dementia". Źródło do różnic objawowych: demencja nie jest jedną chorobą; Alzheimer zwykle obejmuje problemy z pamięcią świeżą, demencja naczyniowa może zaczynać się od problemów z uwagą, planowaniem i chodem, demencja z ciałami Lewy’ego od halucynacji, wahań uwagi i zaburzeń snu, a otępienie czołowo-skroniowe często rozpoznaje się u osób 45–65 lat.
• Alzheimer Europe — "The Prevalence of Dementia in Europe 2025". Raport podaje 9 065 706 osób z demencją w UE27 w 2025 r. i 14 335 788 w 2050 r.; dla Polski 618 180 osób w 2025 r. i 1 020 016 w 2050 r.
• NFZ / Centrum e-Zdrowia — "NFZ o zdrowiu. Choroba Alzheimera i choroby pokrewne", aktualizacja 2025. Dane rejestrowane: w 2024 r. chorobowość rejestrowana choroby Alzheimera i chorób pokrewnych wynosiła 382,6 tys. osób i była o 13 proc. wyższa niż w 2014 r.; NFZ przywołuje też szacunek IHME: 502 tys. osób w Polsce w 2021 r. z chorobą Alzheimera i chorobami pokrewnymi.
• Livingston G. i wsp. — "Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission", The Lancet, 2024. Raport wskazuje 14 modyfikowalnych czynników ryzyka i szacuje, że ok. 45 proc. przypadków demencji mogłoby być potencjalnie opóźnionych lub zapobieganych; w 2024 r. dodano wysoki cholesterol LDL w wieku średnim i nieleczoną utratę wzroku w późniejszym życiu.
• National Institute on Aging — "Understanding Different Types of Dementia", 2025. Źródło pomocnicze do rozróżnienia choroby Alzheimera, demencji naczyniowej, demencji z ciałami Lewy’ego i otępienia czołowo-skroniowego.
• Alzheimer’s Association — "2026 Alzheimer’s Disease Facts and Figures". Źródło porównawcze z USA: w 2026 r. ok. 7,4 mln Amerykanów w wieku 65+ żyje z Alzheimerem, 74 proc. z nich ma co najmniej 75 lat, a prawie dwie trzecie stanowią kobiety.