Upadek u seniora może być sygnałem szerszych zmian. Badanie prawie 29 tys. osób

Wyniki nie oznaczają, że każdy upadek zapowiada poważną chorobę, ale mogą zmienić sposób, w jaki patrzymy na takie zdarzenia u seniorów.

Badanie opublikowano 3 sierpnia 2026 roku w czasopiśmie "PLOS Medicine". Naukowcy wykorzystali dane zbierane w latach 2010–2021 w trzech dużych badaniach populacyjnych prowadzonych w Chinach, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych.

Zobacz także: Bliska osoba nagle się zmienia? Tak mogą wyglądać pierwsze objawy demencji

Początkowo do analizy zakwalifikowano 28 773 osoby w wieku co najmniej 60 lat. Następnie uczestników, którzy zgłosili upadek w czasie obserwacji, dopasowano do podobnych osób, które nie zgłaszały upadków.

Główna analiza objęła w ten sposób 10 990 osób: 5495 uczestników po upadku i 5495 osób z grupy porównawczej. Średni wiek wynosił 71 lat.

Badacze wielokrotnie oceniali trzy obszary:

• sprawność fizyczną i możliwość wykonywania codziennych czynności,
• nasilenie objawów depresyjnych,
• funkcje poznawcze, w tym wyniki testów pamięci i innych zdolności poznawczych

Najciekawsze okazało się to, co działo się przed pierwszym odnotowanym upadkiem.

Osoby, które później upadły, miały gorszą sprawność fizyczną, więcej objawów depresyjnych oraz słabsze wyniki testów poznawczych niż porównywalne osoby, które nie zgłosiły upadku. Różnice były widoczne już kilka lat wcześniej i utrzymywały się również po zdarzeniu.

Szczegółowa analiza pokazała, że różnice w sprawności fizycznej i funkcjach poznawczych pojawiały się około 3–5 lat przed upadkiem, natomiast w przypadku objawów depresyjnych były zauważalne nawet 5–7 lat wcześniej. Badanie pokazuje współwystępujące trajektorie zmian, a nie prostą zależność przyczynowo-skutkową.

Najbardziej konsekwentny obraz dotyczył sprawności fizycznej. W porównaniu z osobami bez upadków uczestnicy, którzy później upadli, wykazywali szybsze pogarszanie sprawności fizycznej zarówno przed upadkiem, jak i po nim. W modelach statystycznych tempo pogorszenia przed zdarzeniem wynosiło β = –0,116, a po upadku β = –0,039.

Same wartości współczynników mają przede wszystkim znaczenie statystyczne. Dla czytelnika ważniejszy jest wniosek: upadek często nie pojawiał się na tle całkowicie stabilnego funkcjonowania. U części seniorów był elementem dłuższego procesu pogarszania się sprawności.

Poszczególne obszary nie zmieniały się jednak w identyczny sposób. W porównaniu z grupą bez upadków szybsze pogarszanie objawów depresyjnych obserwowano przed upadkiem, ale nie wykazano podobnego przyspieszenia po zdarzeniu.

W przypadku funkcji poznawczych sytuacja wyglądała inaczej. Osoby, które później upadły, już wcześniej uzyskiwały przeciętnie gorsze wyniki, ale szybsze tempo pogarszania funkcji poznawczych w modelu statystycznym pojawiło się dopiero po upadku.

To ważne rozróżnienie. Nie można więc powiedzieć, że badanie wykazało gwałtowne pogarszanie pamięci już wiele lat przed każdym upadkiem.

Naukowcy sprawdzili również, co dzieje się, gdy spojrzą jednocześnie na sprawność fizyczną, nastrój i funkcje poznawcze.

Osoby po upadkach znacznie częściej trafiały do grup charakteryzujących się mniej korzystnym przebiegiem zmian w kilku obszarach jednocześnie.

Najsilniejszy związek dotyczył grupy z szybko pogarszającą się sprawnością fizyczną oraz słabymi i pogarszającymi się wynikami dotyczącymi objawów depresyjnych i funkcji poznawczych. Szanse znalezienia się w takiej grupie były u osób po upadku około 2,45 razy większe niż u osób bez zgłoszonego upadku.

Nie oznacza to, że upadek zwiększa ryzyko demencji 2,45 razy. Wartość OR = 2,45 dotyczyła przynależności do określonej trajektorii obejmującej trzy badane obszary, a nie rozpoznania konkretnej choroby.

Zależności były jeszcze wyraźniejsze w przypadku poważniejszych zdarzeń.

Do najmniej korzystnej grupy wielodomenowego pogorszenia częściej należały osoby, które:

• doznały urazu podczas upadku,
• upadały wielokrotnie,
• doznały złamania biodra.

Dla przykładu w przypadku upadków ze złamaniem biodra iloraz szans przynależności do grupy z najsilniejszym pogorszeniem w trzech obszarach wynosił 6,14. Przy wielokrotnych upadkach było to 4,83.

To nadal związki statystyczne. Osoby o gorszym ogólnym stanie zdrowia mogą zarówno częściej upadać, jak i szybciej tracić sprawność.

To właśnie praktyczny wniosek autorów. Jeśli starsza osoba upadnie, szczególnie gdy zdarzenie się powtarza, warto nie ograniczać się wyłącznie do sprawdzenia, czy doszło do złamania lub innego urazu.

Ocena ryzyka upadków może obejmować również m.in. sprawność i równowagę, przyjmowane leki, wzrok, słuch, choroby przewlekłe, samopoczucie psychiczne i funkcjonowanie poznawcze.

Nowe badanie sugeruje, że upadek może czasem być widocznym elementem szerszych zmian zachodzących już wcześniej, a nie całkowicie odizolowanym zdarzeniem.

Nie oznacza to jednak, że pojedyncze potknięcie powinno od razu budzić podejrzenie demencji lub depresji.

Autorzy zwracają uwagę na kilka ograniczeń. Informacje o upadkach były zgłaszane przez samych uczestników, podobnie jak część danych dotyczących funkcjonowania. Mogło więc dochodzić do pomijania lub błędnego przypominania sobie niektórych zdarzeń.

Co najważniejsze, było to badanie obserwacyjne. Nie można na jego podstawie powiedzieć, że upadek powoduje późniejsze pogorszenie funkcji poznawczych ani że depresja powoduje upadki.

Możliwe jest, że oba zjawiska wynikają częściowo z tych samych zmian zdrowotnych zachodzących wraz z wiekiem.

U starszych osób, które później doświadczały upadków, gorsze funkcjonowanie w kilku obszarach można było zaobserwować już wcześniej, a po zdarzeniu część niekorzystnych zmian nadal postępowała.

Dlatego szczególnie powtarzające się upadki, pogorszenie sprawności, zmiany nastroju lub problemy poznawcze występujące razem mogą być sygnałem, że warto spojrzeć na zdrowie seniora szerzej.

Nie tylko na siniak czy bolące kolano po upadku, ale również na to, jak zmieniło się jego codzienne funkcjonowanie w ostatnich miesiącach i latach.

Źródło: Lin J., Kivimäki M., Zhang Z. i wsp., "Trajectories of physical function, depressive symptoms, and cognitive performance before and after falls in older adults: A matched multicohort study", "PLOS Medicine", 3 sierpnia 2026 r.

Czytaj także: Schodzenie po schodach nagle sprawia trudność? To może być wczesny sygnał demencji