Zasypiasz w ciągu dnia? U seniorów może to mieć związek z demencją

Niezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym ryzykiem demencjiNiezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym ryzykiem demencji
Źródło zdjęć: © Licencjodawca

Zasypianie przed telewizorem lub podczas czytania, choć nie planowaliśmy drzemki, może mieć znaczenie dla zdrowia mózgu. W badaniu 995 osób po 65. roku życia niezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym względnym ryzykiem wystąpienia demencji. Wyniki opublikowano 5 października 2026 roku w czasopiśmie "The Journals of Gerontology: Series A".

Najważniejsze informacje

  • Badanie objęło 995 Amerykanów w wieku co najmniej 65 lat, u których na początku obserwacji nie stwierdzono demencji.
  • Niezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym względnym ryzykiem wystąpienia demencji w porównaniu z osobami, które nie drzemały.
  • U seniorów drzemiących przez większość dni tygodnia lub codziennie względne ryzyko było wyższe o 48 proc.
  • W przypadku sporadycznych i zaplanowanych drzemek nie stwierdzono statystycznie istotnego związku po uwzględnieniu analizowanych czynników.
  • Badanie nie dowodzi, że drzemki powodują demencję. Nowa, uporczywa senność w ciągu dnia może jednak wymagać konsultacji lekarskiej.

Naukowcy obserwowali 995 seniorów. Sprawdzili ich zwyczaje związane ze snem

Naukowcy związani z Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health przeanalizowali dane z amerykańskiego projektu National Health and Aging Trends Study (NHATS). Do badania włączono 995 osób w wieku co najmniej 65 lat, u których w 2013 roku nie stwierdzono możliwej ani prawdopodobnej demencji. Uczestników obserwowano do 2023 roku, a maksymalny okres obserwacji wynosił dziesięć lat.

Badaczy interesowało nie tylko to, czy seniorzy śpią w ciągu dnia, ale również jak często odpoczywają w ten sposób, ile trwają ich drzemki i czy zasypiają świadomie. Rozróżniono między innymi:

  • drzemki zaplanowane, czyli podejmowane z zamiarem odpoczynku,

i

  • niezamierzone, kiedy sen pojawiał się bez wcześniejszej decyzji.

W analizowanej grupie 482 osoby nie drzemały w ciągu dnia, 292 robiły to sporadycznie, a 221 często. Zaplanowane drzemki deklarowało 228 uczestników, natomiast 285 zgłaszało niezamierzone zasypianie. W czasie obserwacji u 417 osób stwierdzono możliwą lub prawdopodobną demencję na podstawie stosowanego w projekcie algorytmu oceny funkcji poznawczych.

Wyniki opisano w 2026 roku w czasopiśmie naukowym "The Journals of Gerontology: Series A". Johns Hopkins University przedstawił najważniejsze ustalenia w komunikacie opublikowanym 13 października.

Niezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym ryzykiem demencji

Najważniejsze ustalenie dotyczyło seniorów, którzy zasypiali w ciągu dnia bez wcześniejszego planowania odpoczynku. Po uwzględnieniu wieku, płci, wykształcenia, stanu zdrowia i wybranych czynników związanych ze snem niezamierzone drzemki wiązały się z 39 proc. wyższym względnym ryzykiem wystąpienia demencji w porównaniu z osobami, które nie drzemały.

W analizie uwzględniono między innymi długość nocnego snu, senność w ciągu dnia oraz oszacowane ryzyko obturacyjnego bezdechu sennego. Związek utrzymywał się także po uwzględnieniu tych zmiennych. Sugeruje to, że sposób zasypiania może dostarczać dodatkowych informacji o zdrowiu poznawczym starszych osób.

Oznacza to, że w badanej grupie seniorzy, którzy niezamierzenie zasypiali w ciągu dnia, byli bardziej narażeni na wystąpienie demencji niż osoby, które nie drzemały. Różnica wynosiła 39 proc. po uwzględnieniu innych analizowanych czynników, takich jak wiek, stan zdrowia i jakość snu. Badanie nie wykazało jednak, że drzemki są przyczyną demencji.

Możliwe, że u części seniorów zmiany zachodzące w mózgu wpływają na regulację snu i czuwania jeszcze przed pojawieniem się wyraźnych zaburzeń pamięci. Nie można też wykluczyć znaczenia innych czynników zdrowotnych, których nie udało się w pełni uwzględnić.

Częste drzemki również miały znaczenie. Różnica wyniosła 48 proc.

Naukowcy sprawdzili także, czy częstotliwość dziennego snu ma związek z późniejszym wystąpieniem demencji. Okazało się, że osoby drzemiące przez większość dni tygodnia lub codziennie miały o 48 proc. wyższe względne ryzyko wystąpienia demencji niż seniorzy, którzy nie spali w ciągu dnia. Zależność utrzymywała się po uwzględnieniu analizowanych czynników zdrowotnych i dotyczących snu.

  • Wśród 221 osób często drzemiących możliwą lub prawdopodobną demencję odnotowano u 113 uczestników, czyli 51,1 proc.
  • W grupie 482 seniorów, którzy nie drzemały, dotyczyło to 182 osób, czyli 37,8 proc.

Są to jednak odsetki obserwowane w grupach, a nie indywidualne prognozy zachorowania. Przy interpretacji wyników należy uwzględnić również różnice między uczestnikami i czas ich obserwacji.

Co istotne, w przypadku sporadycznych drzemek nie wykazano statystycznie istotnego związku z wystąpieniem demencji po uwzględnieniu wszystkich analizowanych czynników. Podobnie było z drzemkami zaplanowanymi, kiedy uczestnicy świadomie decydowali się na odpoczynek.

Wyniki wskazują, że znaczenie może mieć nie samo spanie w ciągu dnia, lecz jego częstotliwość oraz okoliczności. Inaczej należy traktować krótki, świadomie zaplanowany odpoczynek, a inaczej regularne zasypianie wbrew własnym zamiarom.

Czy długość drzemki wpływa na ryzyko demencji?

Badacze przeanalizowali również długość snu w ciągu dnia. Uczestników podzielono na osoby niedrzemiące, śpiące maksymalnie 30 minut oraz odpoczywające dłużej niż pół godziny. Po uwzględnieniu analizowanych czynników drzemki trwające nie więcej niż 30 minut wiązały się z 40 proc. wyższym względnym ryzykiem wystąpienia demencji w porównaniu z brakiem drzemek.

W przypadku odpoczynku trwającego ponad 30 minut początkowo również obserwowano zależność, ale po uwzględnieniu dodatkowych informacji dotyczących snu wynik nie był już statystycznie istotny. Nie oznacza to, że długie drzemki są bezpieczniejsze ani że krótkie bardziej szkodzą mózgowi.

W badaniu nie sprawdzano, czy skracanie lub wydłużanie drzemek wpływa na prawdopodobieństwo wystąpienia demencji. Informacje o zwyczajach związanych ze snem pochodziły ponadto z deklaracji uczestników, co stanowi jedno z ograniczeń analizy.

Nie ma więc podstaw, aby na podstawie tych wyników zalecać wszystkim seniorom rezygnację z krótkiego odpoczynku. Znacznie ważniejsze jest zwrócenie uwagi na to, czy potrzeba snu w ciągu dnia pojawiła się niedawno, nasila się lub zaczyna utrudniać codzienne funkcjonowanie.

Dlaczego nadmierna senność może mieć związek z demencją?

Sen i funkcjonowanie mózgu są ze sobą ściśle powiązane. Obszary odpowiedzialne za utrzymywanie czuwania uczestniczą w regulowaniu codziennego rytmu snu i aktywności. Zmiany zachodzące w układzie nerwowym mogą wpływać na ten mechanizm, zanim pojawią się bardziej zauważalne trudności z pamięcią, orientacją czy wykonywaniem codziennych czynności.

Jednym z rozważanych wyjaśnień jest możliwość, że częste i niezamierzone drzemki stanowią wczesny sygnał zmian neurodegeneracyjnych. W takim przypadku senność nie byłaby przyczyną demencji, lecz jednym z objawów pojawiających się na długo przed jej rozpoznaniem.

Autorzy zwracają jednak uwagę, że zależność między snem a zdrowiem mózgu może być bardziej złożona. Zaburzenia snu mogą wpływać na funkcjonowanie poznawcze, a procesy chorobowe zachodzące w mózgu mogą jednocześnie zmieniać rytm snu i czuwania.

Aby ograniczyć możliwość, że wyniki odzwierciedlają wyłącznie wczesne objawy rozwijającej się choroby, naukowcy przeprowadzili dodatkową analizę, wyłączając przypadki demencji stwierdzone w pierwszych pięciu latach obserwacji. Związki dotyczące częstych i niezamierzonych drzemek pozostały podobne. Nie rozstrzyga to jednak, co jest przyczyną obserwowanej zależności.

Senność w ciągu dnia nie zawsze oznacza problemy z pamięcią

Nadmierna senność może mieć wiele przyczyn niezwiązanych z demencją. Często pojawia się po nieprzespanej nocy, przy nieregularnym rytmie snu, w przebiegu niektórych chorób lub jako działanie niepożądane leków. Dlatego nie należy traktować każdej drzemki jako sygnału choroby neurodegeneracyjnej.

Jedną z możliwych przyczyn jest obturacyjny bezdech senny, podczas którego dochodzi do powtarzających się przerw w oddychaniu podczas snu. Mogą one prowadzić do częstych wybudzeń i pogorszenia jakości nocnego odpoczynku. Osoba z bezdechem może przesypiać wiele godzin, a mimo to rano czuć się niewypoczęta i mieć trudności z utrzymaniem czuwania w ciągu dnia.

Na takie zaburzenie mogą wskazywać głośne chrapanie, zauważane przez domowników przerwy w oddychaniu, wybudzenia z uczuciem duszenia się oraz poranne bóle głowy. Nadmierna senność może być także związana z działaniem niektórych leków przeciwalergicznych, uspokajających czy stosowanych w leczeniu zaburzeń psychicznych.

Warto odróżniać zwykłe zmęczenie od senności. Osoba zmęczona może odczuwać brak energii i potrzebę odpoczynku, ale niekoniecznie zasypia wbrew swojej woli. Nadmierna senność oznacza natomiast trudności z utrzymaniem czuwania, nawet podczas czynności, które wcześniej nie powodowały problemów.

Kiedy niezamierzone zasypianie powinno skłonić do wizyty u lekarza?

Pojedyncza drzemka po źle przespanej nocy nie jest powodem do podejrzewania demencji. Warto jednak zwrócić uwagę na sytuację, w której osoba starsza zaczyna regularnie zasypiać w ciągu dnia, choć wcześniej nie miała takiego zwyczaju. Szczególnie istotna jest zmiana utrzymująca się przez dłuższy czas lub nasilająca się bez wyraźnej przyczyny.

Niepokojące może być częste zasypianie podczas rozmowy, czytania, oglądania telewizji lub innych codziennych czynności. Jeżeli towarzyszą temu problemy z pamięcią, koncentracją, orientacją albo wykonywaniem znanych wcześniej zadań, warto omówić wszystkie objawy z lekarzem.

Podczas konsultacji lekarz może zapytać o długość i jakość nocnego snu, przyjmowane leki, chrapanie oraz inne dolegliwości. W zależności od sytuacji może zalecić badania w kierunku zaburzeń snu lub innych problemów zdrowotnych. Pomocne bywa prowadzenie przez kilkanaście dni dziennika, w którym zapisuje się godziny zasypiania i budzenia, długość drzemek oraz okoliczności niezamierzonego zasypiania.

Jeżeli senność pojawia się podczas prowadzenia samochodu, nie należy kontynuować jazdy. Takie objawy wymagają oceny medycznej niezależnie od wieku.

Co wyniki badania oznaczają dla osób po 65. roku życia?

Badanie pokazuje, że w ocenie zdrowia starszych osób warto zwracać uwagę nie tylko na długość nocnego snu, ale również na zmiany w codziennych zwyczajach. Szczególnie istotne mogą być częste drzemki oraz zasypianie bez wcześniejszego zamiaru odpoczynku.

Nie ma jednak powodów, by osoby po 65. roku życia całkowicie rezygnowały z drzemek. Naukowcy zaobserwowali związek między częstym, niezamierzonym zasypianiem a wyższym ryzykiem demencji, ale nie ustalili, co odpowiada za tę zależność. Większe znaczenie może mieć nagła zmiana dotychczasowych nawyków, szczególnie gdy senność pojawia się regularnie i utrudnia codzienne funkcjonowanie.

Najważniejszy wniosek jest taki, że nowej, uporczywej senności w ciągu dnia nie warto tłumaczyć wyłącznie wiekiem. Może ona wynikać z zaburzeń snu, działania leków lub innych problemów zdrowotnych wymagających diagnostyki. Zmiana dotychczasowych nawyków związanych ze snem jest więc dobrym powodem do rozmowy z lekarzem, nawet jeśli nie występują jeszcze trudności z pamięcią

Wybrane dla Ciebie