Jednym z problemów, które bierze się pod uwagę przy tym schorzeniu, jest niedobór żelaza. Co ważne, nie zawsze musi mu towarzyszyć anemia.
Zespół niespokojnych nóg nasila się podczas odpoczynku
Zespół niespokojnych nóg (RLS, restless legs syndrome) jest schorzeniem neurologicznym powodującym silną potrzebę poruszania kończynami, najczęściej nogami. Dolegliwości mogą utrudniać zasypianie, przerywać sen i pogarszać jakość życia.
W styczniu 2026 r. na łamach "JAMA" opublikowano materiał "What Is Restless Legs Syndrome?", w którym opisano typowy obraz tego schorzenia. Osoby z RLS odczuwają silną potrzebę poruszania nogami, której mogą towarzyszyć m.in. mrowienie, pobolewanie lub inne nieprzyjemne doznania. Charakterystyczne jest to, że pojawiają się przede wszystkim wieczorem lub w nocy.
Objawy zwykle:
- pojawiają się lub nasilają podczas siedzenia i leżenia,
- zmniejszają się przynajmniej na pewien czas po poruszaniu nogami, spacerze albo rozciąganiu,
- są wyraźniejsze wieczorem i w nocy niż w ciągu dnia.
Samo częste poruszanie nogą nie oznacza więc jeszcze zespołu niespokojnych nóg. W rozpoznaniu znaczenie ma charakterystyczny zestaw objawów oraz okoliczności, w których się pojawiają.
Przy zespole niespokojnych nóg ważne jest żelazo
Jednym z istotnych elementów diagnostyki RLS jest ocena gospodarki żelazowej. Aktualne wytyczne American Academy of Sleep Medicine (AASM) "Treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder: an American Academy of Sleep Medicine clinical practice guideline", opublikowane w 2025 r. w "Journal of Clinical Sleep Medicine", zalecają regularne sprawdzanie parametrów żelaza u osób z klinicznie istotnym zespołem niespokojnych nóg.
Nie chodzi przy tym wyłącznie o zwykłą morfologię.
Wytyczne wskazują na oznaczenie m.in.:
- ferrytyny, która pomaga ocenić zapasy żelaza,
- wysycenia transferyny, określającego dostępność żelaza dla organizmu.
To ważne, ponieważ niedobór żelaza może występować również bez anemii. Oznacza to, że stężenie hemoglobiny może być jeszcze prawidłowe, mimo że zapasy żelaza są już zbyt małe.
Prawidłowa hemoglobina nie zawsze wyklucza niedobór żelaza
Potwierdza to duży przegląd "Iron Deficiency in Adults: A Review", opublikowany w 2025 r. w "JAMA". Autorzy podkreślają, że niedobór żelaza może występować zarówno z niedokrwistością, jak i bez niej. Wśród możliwych objawów wymieniają właśnie zespół niespokojnych nóg, obok m.in. zmęczenia, pogorszenia koncentracji, duszności wysiłkowej czy zawrotów głowy.
Dlatego osoba, która ma charakterystyczne objawy RLS, nie powinna zakładać, że prawidłowy wynik hemoglobiny automatycznie oznacza prawidłowy poziom żelaza.
Jaki poziom ferrytyny ma znaczenie przy RLS?
W przypadku zespołu niespokojnych nóg stosuje się nieco inne kryteria dotyczące gospodarki żelazowej niż w ogólnej ocenie niedoboru żelaza.
Wytyczne AASM podają, że zgodnie z konsensusem ekspertów u dorosłych z RLS uzupełnianie żelaza bierze się pod uwagę, gdy ferrytyna wynosi 75 ng/ml lub mniej albo wysycenie transferyny jest niższe niż 20 proc. Przy ferrytynie między 75 a 100 ng/ml wytyczne wskazują na możliwość zastosowania żelaza dożylnego w odpowiednio dobranych przypadkach.
Autorzy zaznaczają jednak, że są to wartości przyjęte w zaleceniach dotyczących RLS i różnią się od progów stosowanych w populacji ogólnej.
Nie oznacza to też, że każda osoba z takim wynikiem powinna samodzielnie kupić preparat z żelazem. O sposobie uzupełniania niedoboru powinny decydować wyniki badań, objawy i przyczyna zaburzeń gospodarki żelazowej.
Zespół niespokojnych nóg częściej dotyczy kobiet
RLS nie jest rzadkim problemem. Metaanaliza "Worldwide estimation of restless legs syndrome: a systematic review and meta-analysis of prevalence in the general adult population" objęła 97 badań i ponad 483 tys. osób z 33 krajów.
Po uwzględnieniu możliwego wpływu błędów publikacyjnych oszacowana częstość RLS wyniosła około 4,7 proc. wśród kobiet i 2,8 proc. wśród mężczyzn.
Kobiety są więc grupą, w której na charakterystyczne wieczorne dolegliwości nóg szczególnie warto zwrócić uwagę.
Nie każdy przypadek RLS oznacza niedobór żelaza
Niedobór żelaza jest ważnym tropem, ale nie wyjaśnia wszystkich przypadków zespołu niespokojnych nóg.
Objawy mogą być związane również z innymi czynnikami. Aktualne wytyczne AASM zwracają uwagę m.in. na alkohol, kofeinę, niektóre leki przeciwhistaminowe, leki działające na układ serotoninowy i dopaminowy oraz nieleczony obturacyjny bezdech senny. RLS może również występować w ciąży.
Dlatego uporczywe dolegliwości warto omówić z lekarzem zamiast przypisywać je od razu niedoborowi konkretnego składnika.
Podejrzewasz zespół niespokojnych nóg? Nie wystarczy sięgnąć po żelazo
Jeżeli potrzeba poruszania nogami powtarza się wieczorami, pojawia się podczas odpoczynku, ustępuje po ruchu i utrudnia sen, warto powiedzieć o tym lekarzowi. Przy podejrzeniu zespołu niespokojnych nóg może być zasadne sprawdzenie nie tylko morfologii, ale także ferrytyny i wysycenia transferyny.
Nie należy jednak przyjmować żelaza "na wszelki wypadek". Najpierw trzeba sprawdzić, czy rzeczywiście występuje niedobór, a jeśli zostanie wykryty – ustalić jego przyczynę.
Zespół niespokojnych nóg nie zawsze oznacza niedobór żelaza, ale związek pomiędzy nimi jest na tyle istotny, że aktualne wytyczne zalecają ocenę gospodarki żelazowej u osób z klinicznie znaczącym RLS.
