Zmiany reparacyjne w cytologii – stan zapalny czy coś poważnego?

Odbierając wynik cytologii, można natrafić na określenia, które brzmią poważniej, niż wskazuje ich rzeczywiste znaczenie. Zmiany reparacyjne najczęściej opisują komórki reagujące na podrażnienie, stan zapalny lub proces gojenia i same w sobie nie oznaczają raka. Wynik trzeba jednak zawsze czytać w całości, zwracając uwagę także na obecność HPV oraz zalecenia lekarza.

Słowo "reparacyjne" pochodzi od naprawy. Oznacza, że w pobranym materiale zauważono komórki uczestniczące w regeneracji nabłonka szyjki macicy.

W systemie Bethesda (klasyfikacja obrazów cytologicznych) zmiany reparacyjne zalicza się do zmian reaktywnych i nienowotworowych. Oznacza to, że komórki szyjki macicy wyglądają inaczej niż zwykle, ponieważ odpowiadają na podrażnienie, stan zapalny albo gojenie uszkodzonego nabłonka. Nie są jednak klasyfikowane jako komórki przedrakowe ani nowotworowe. Pod mikroskopem mogą być większe, układać się w grupy i wykazywać wzmożoną aktywność związaną z odbudową tkanki. Taki obraz bywa niekiedy bardzo wyraźny, dlatego cytolog musi odróżnić typową regenerację od rzeczywistych nieprawidłowości nabłonka.

Najczęstszą przyczyną jest stan zapalny lub niewielki uraz, po którym szyjka macicy zaczyna się regenerować. Podobne zmiany mogą pojawić się po zabiegu ginekologicznym, pobraniu wycinka, porodzie, miejscowym leczeniu albo wskutek przewlekłego podrażnienia. System Bethesda wymienia osobno także zmiany reaktywne związane z radioterapią oraz obecnością wkładki wewnątrzmacicznej. Wkładka jest dla organizmu ciałem obcym i może wywoływać miejscową, nieswoistą reakcję zapalną. Radioterapia natomiast może zmieniać wygląd cytoplazmy i jąder komórkowych jeszcze przez pewien czas po leczeniu.

Sformułowanie "zmiany reparacyjne" opisuje przede wszystkim wygląd komórek, a nie konkretną chorobę. Nie pozwala samo w sobie ustalić, czy przyczyną była infekcja, mechaniczne podrażnienie czy niedawne leczenie. Znaczenie ma więc cały wynik cytologii. Jeżeli zmiany reparacyjne występują przy oznaczeniu NILM, oznacza to, że w pobranym materiale nie stwierdzono zmian śródnabłonkowych ani komórek nowotworowych.

Jeżeli w wyniku znajduje się również określenie NILM, oznacza ono brak zmian śródnabłonkowych i nowotworowych. Taki wynik może jednocześnie zawierać informację o komórkach wskazujących na stan zapalny, zakażenie albo proces gojenia.

Nabłonek szyjki macicy może ulegać podrażnieniom i niewielkim uszkodzeniom. Organizm rozpoczyna wtedy naturalny proces regeneracji, a komórki naprawcze mogą zostać zauważone podczas oceny materiału pod mikroskopem.

Zmiany reparacyjne mogą towarzyszyć między innymi:

• stanowi zapalnemu szyjki macicy lub pochwy,
• infekcji intymnej,
• podrażnieniu lub urazowi nabłonka,
• gojeniu po zabiegu, pobraniu wycinka albo leczeniu szyjki macicy,
• obecności wkładki wewnątrzmacicznej,
• zmianom związanym z niedoborem estrogenów i zanikiem nabłonka po menopauzie.

Samo określenie "zmiany reparacyjne" nie wskazuje jednak dokładnej przyczyny. Cytolog opisuje wygląd komórek, ale na podstawie takiej informacji nie zawsze można ustalić, czy odpowiada za nią konkretna infekcja, uraz czy zmiana hormonalna.

Zmiany reparacyjne nie są tym samym co dysplazja, stan przedrakowy ani rak szyjki macicy. W klasyfikacji Bethesda znajdują się wśród zmian nienowotworowych, oddzielnie od nieprawidłowości oznaczanych jako ASC-US, LSIL lub HSIL.

Znaczenie ma jednak pełna treść wyniku. Sama informacja o zmianach reparacyjnych brzmi uspokajająco, jeżeli obok znajduje się oznaczenie NILM i nie wykryto innych nieprawidłowych komórek.

Inaczej należy podejść do wyniku, w którym pojawiają się dodatkowo takie określenia jak:

• ASC-US – atypowe komórki nabłonka płaskiego o nieokreślonym znaczeniu,
• ASC-H – komórki, przy których nie można wykluczyć zmiany wysokiego stopnia,
• LSIL – zmiana śródnabłonkowa małego stopnia,
• HSIL – zmiana śródnabłonkowa dużego stopnia,
• AGC – atypowe komórki gruczołowe.

Takie oznaczenia wymagają postępowania zgodnego z zaleceniami lekarza i nie powinny być utożsamiane ze zwykłymi zmianami naprawczymi.

Nie każda informacja o zmianach reparacyjnych w cytologii oznacza konieczność szybkiego powtarzania badania. Decyzja zależy od całego wyniku, wieku, wcześniejszych badań, rezultatu testu HPV oraz występujących objawów.

Lekarz może zalecić jedynie wykonanie kolejnego badania w standardowym terminie. Jeżeli podejrzewa stan zapalny lub infekcję, może najpierw zaproponować dodatkową diagnostykę albo leczenie, a później ponowną ocenę szyjki macicy.

Nie warto samodzielnie stosować globulek, antybiotyków ani preparatów przeciwgrzybiczych wyłącznie dlatego, że w wyniku pojawiło się słowo "reparacyjne". Taka informacja nie określa jeszcze rodzaju infekcji ani nie przesądza, że zakażenie w ogóle występuje.

Cytologia ocenia wygląd komórek, natomiast test HPV sprawdza obecność typów wirusa brodawczaka ludzkiego związanych z większym ryzykiem rozwoju zmian przedrakowych i raka szyjki macicy.

Dlatego wynik cytologii najlepiej interpretować razem z rezultatem badania HPV, jeżeli zostało ono wykonane. Obecność zmian reparacyjnych nie oznacza automatycznie zakażenia HPV. Z drugiej strony prawidłowa cytologia nie zawsze wyklucza obecność wirusa.

O dalszym postępowaniu decyduje więc nie jedno sformułowanie, lecz połączenie wyników, historii wcześniejszych badań i indywidualnych czynników ryzyka. Wytyczne ASCCP również opierają dalsze postępowanie na całościowej ocenie ryzyka, a nie na pojedynczym określeniu znajdującym się w opisie.

Nawet uspokajający wynik cytologii nie powinien być powodem do ignorowania niepokojących objawów. Konsultacji wymagają przede wszystkim:

• krwawienie lub plamienie po współżyciu,
• krwawienie między miesiączkami,
• każde krwawienie po menopauzie,
• nietypowe, nieprzyjemnie pachnące upławy,
• ból podczas współżycia,
• nawracający ból w podbrzuszu,
• uporczywe pieczenie, świąd albo podrażnienie okolic intymnych.

Cytologia jest badaniem przesiewowym, a nie testem wykrywającym każdą chorobę szyjki macicy i narządów rodnych. Objawy powinny więc zostać ocenione niezależnie od tego, czy ostatni wynik był prawidłowy.

Określenie "zmiany reparacyjne" zwykle mówi o naturalnej reakcji komórek na podrażnienie, zapalenie lub gojenie. Jeżeli wynik został zakwalifikowany jako NILM i nie zawiera innych nieprawidłowości, nie oznacza to wykrycia zmiany przedrakowej ani nowotworu.

Nie warto jednak interpretować pojedynczego zdania w oderwaniu od reszty opisu. Najważniejsze są pełny wynik cytologii, rezultat testu HPV, zalecenia dotyczące kontroli oraz ewentualne objawy.

Disclaimer

Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji ginekologicznej ani indywidualnej interpretacji wyniku. Jeśli w cytologii stwierdzono dodatkowe nieprawidłowości, wykryto HPV wysokiego ryzyka lub pojawiają się krwawienia, ból albo nietypowe upławy, skonsultuj się z lekarzem.

Źródła:

- M.A. Pangarkar, "The Bethesda System for reporting cervical cytology", "CytoJournal", 2022.

- M.M. Kamal, "The Pap smear in inflammation and repair", "CytoJournal", 2022

- .National Cancer Institute, definicje NILM oraz wyników cytologii szyjki macicy.

- International Agency for Research on Cancer, "The Bethesda System".