Węch łatwo zlekceważyć. Katar, alergia, zatoki, infekcja, suche powietrze — powodów może być wiele. Dlatego nikt nie powinien traktować słabszego węchu jak domowego testu na Alzheimera. To byłoby zbyt proste i nieuczciwe.
Mimo to temat jest poważny. Badania z ostatnich lat pokazują, że u części osób pogarszający się węch może iść w parze ze zmianami poznawczymi, ryzykiem demencji albo markerami biologicznymi związanymi z chorobą Alzheimera. To sygnał ostrzegawczy, nie diagnoza.
Dlaczego naukowcy patrzą właśnie na węch?
Zapach nie jest tylko dodatkiem do codziennego życia. Węch jest silnie połączony z obszarami mózgu odpowiedzialnymi za pamięć i emocje. Dlatego jeden zapach potrafi nagle przywołać wspomnienie dzieciństwa, domu rodzinnego, wakacji albo konkretnej osoby.
To połączenie sprawia, że badacze od lat sprawdzają, czy zmiany węchu mogą pojawiać się we wczesnych etapach chorób neurodegeneracyjnych. W chorobie Alzheimera procesy chorobowe rozwijają się długo, zanim objawy staną się oczywiste dla rodziny i samego pacjenta.
W praktyce problem może wyglądać bardzo zwyczajnie. Ktoś słabiej czuje zapach porannej kawy. Nie wyczuwa przypalonego jedzenia. Zauważa, że ulubione perfumy są mniej intensywne. Jedzenie wydaje się bardziej nijakie, bo smak i zapach są ze sobą mocno związane.
Badanie z "Neurology": węch, gen APOE e4 i funkcje poznawcze
Jednym z najczęściej cytowanych badań jest praca Matthew S. GoodSmitha i współautorów: "Association of APOE ε4 Status With Long-term Declines in Odor Sensitivity, Odor Identification, and Cognition in Older US Adults". Opublikowano ją w 2023 roku w czasopiśmie "Neurology".
Badacze analizowali związek wariantu genu APOE e4 z węchem i funkcjami poznawczymi. To ważne, bo APOE e4 jest jednym z najlepiej poznanych genetycznych czynników ryzyka choroby Alzheimera. Uczestników sprawdzano pod kątem zdolności wykrywania zapachów, rozpoznawania zapachów oraz funkcji poznawczych.
Wyniki nie oznaczają, że słabszy węch równa się Alzheimer. Pokazują raczej, że u osób z podwyższonym genetycznym ryzykiem zmiany w wykrywaniu zapachów mogą pojawiać się wcześniej niż wyraźne problemy z rozpoznawaniem zapachów czy myśleniem. Autorzy podkreślali, że potrzebne są dalsze badania, zanim testy węchu można będzie traktować jako narzędzie przewidywania ryzyka.
To ważne rozróżnienie. Wykrywanie zapachu oznacza, że ktoś w ogóle czuje, że zapach jest obecny. Rozpoznawanie zapachu oznacza, że potrafi go nazwać, np. "to kawa", "to cynamon", "to róża". Te dwa procesy nie są identyczne.
Najnowsze badania też wskazują na związek z mózgiem
Temat nie skończył się na jednym badaniu. W 2025 roku ukazała się metaanaliza "Diagnostic value of olfactory function testing for Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis". Autorzy przeanalizowali wcześniejsze badania dotyczące testów węchu w chorobie Alzheimera i łagodnych zaburzeniach poznawczych.
Wniosek był ostrożny, ale interesujący: testy węchu mogą być pomocnym, prostym i nieinwazyjnym elementem oceny. Nie zastępują jednak pełnej diagnostyki. W praktyce oznacza to, że mogą kiedyś wspierać lekarzy, ale nie powinny być używane samodzielnie do stawiania diagnozy.
W 2025 roku opublikowano też badanie "Blood-based biomarkers of Alzheimer’s disease and olfactory decline over 15 years in older adults". Naukowcy analizowali związek między markerami krwi powiązanymi z chorobą Alzheimera a pogarszaniem się węchu w dłuższej obserwacji. To ważny kierunek, bo współczesna diagnostyka Alzheimera coraz częściej skupia się nie tylko na objawach, ale też na biologicznych śladach choroby.
W 2026 roku pojawiła się kolejna praca: "Single odor identification in subjective cognitive decline, mild cognitive impairment and Alzheimer’s dementia". Badacze sprawdzali rozpoznawanie konkretnych zapachów u osób z subiektywnym pogorszeniem funkcji poznawczych, łagodnymi zaburzeniami poznawczymi i chorobą Alzheimera. Takie badania pokazują, że naukowcy nie pytają już tylko, czy ktoś czuje zapach. Coraz częściej sprawdzają, które zapachy są trudniejsze do rozpoznania i na jakim etapie problemów poznawczych.
To nie zawsze demencja. Węch pogarsza się z wielu powodów
Tu trzeba mocno postawić granicę. Słabszy węch ma wiele częstych i zupełnie innych przyczyn niż choroba Alzheimera. Może pojawić się po infekcji, przy alergii, zapaleniu zatok, polipach nosa, po urazie głowy, przy niektórych lekach albo po prostu wraz ze starzeniem się organizmu.
Czasem problem jest chwilowy. Po przeziębieniu albo infekcji zapachy mogą wracać powoli. Przy alergii węch bywa gorszy sezonowo. Przy chorobach zatok może zmieniać się razem z uczuciem zatkanego nosa, bólem twarzy albo przewlekłym katarem.
Dlatego najgorsze, co można zrobić, to spanikować po jednym dniu słabszego węchu. Równie złe jest jednak całkowite ignorowanie problemu, który utrzymuje się tygodniami i nie ma oczywistego wyjaśnienia.
Kiedy słabszy węch powinien zaniepokoić?
Niepokojąca jest przede wszystkim zmiana, która trwa, narasta albo pojawia się razem z innymi objawami. Warto zwrócić uwagę, czy oprócz słabszego węchu pojawiają się też problemy z codziennym funkcjonowaniem.
Sygnałem do rozmowy z lekarzem mogą być:
- częste gubienie przedmiotów i trudność w odtworzeniu swoich kroków,
- powtarzanie tych samych pytań,
- problemy z planowaniem prostych czynności,
- kłopot z doborem słów,
- dezorientacja w znanych miejscach,
- trudność w obsłudze rzeczy, które wcześniej nie sprawiały problemu,
- wycofanie z kontaktów,
- wyraźna zmiana nastroju lub zachowania.
Takie objawy nadal nie muszą oznaczać choroby Alzheimera. Mogą mieć inne przyczyny, w tym niedobory, depresję, zaburzenia snu, działania niepożądane leków, choroby tarczycy albo inne problemy neurologiczne. Ale wymagają sprawdzenia.
Nie rób z kawy testu na Alzheimera
Profesjonalne badania węchu wykorzystują standaryzowane metody. Liczy się nie tylko to, czy ktoś czuje zapach, ale także próg wyczuwania, rozpoznawanie i rozróżnianie zapachów. Do tego dochodzi ocena pamięci, koncentracji, mowy, orientacji i codziennego funkcjonowania.
Dlatego domowe sprawdzanie zapachów może co najwyżej zwrócić uwagę na zmianę. Nie powinno zastępować konsultacji medycznej.
Co zrobić, jeśli węch naprawdę się pogorszył?
Najpierw warto wykluczyć proste przyczyny: przeziębienie, COVID-19, alergię, zatkany nos, nowe leki albo uraz głowy. Ważne jest też, czy problem trwa kilka dni, czy utrzymuje się już tygodniami.
Jeśli zmiana węchu utrzymuje się, warto skonsultować się z lekarzem rodzinnym. Czasem potrzebna będzie konsultacja laryngologiczna, zwłaszcza gdy są objawy ze strony nosa i zatok. Jeśli oprócz węchu pojawiają się problemy z pamięcią, orientacją, mową albo codziennym funkcjonowaniem, lekarz może zalecić dalszą ocenę neurologiczną lub testy funkcji poznawczych.
Najważniejsze jest rozsądne podejście. Słabszy węch nie jest wyrokiem. Może być skutkiem banalnej infekcji, ale może też być sygnałem, którego nie warto zamiatać pod dywan. Szczególnie wtedy, gdy zmiana jest wyraźna, trwa długo i nie występuje sama.
Źródła:
- Matthew S. GoodSmith i wsp., "Association of APOE ε4 Status With Long-term Declines in Odor Sensitivity, Odor Identification, and Cognition in Older US Adults", "Neurology", 2023 — badanie o genie APOE ε4, węchu i funkcjach poznawczych.
- Y. Liu i wsp., "Diagnostic value of olfactory function testing for Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis", "Frontiers in Aging Neuroscience", 2025 — metaanaliza o testach węchu w AD i MCI.
- Ingrid Ekström i wsp., "Blood-based biomarkers of Alzheimer’s disease and olfactory decline over 15 years in older adults", "GeroScience", 2025 — markery krwi Alzheimera były powiązane z szybszym pogarszaniem węchu.
- Abdallah Tasnim, Johann Lehrner, "Single odor identification in subjective cognitive decline, mild cognitive impairment and Alzheimer’s dementia", 2026 — badanie o rozpoznawaniu pojedynczych zapachów u osób z SCD, MCI i Alzheimerem.
- Mayo Clinic — COVID-19 może dawać utratę lub zmianę węchu i smaku; utrata węchu może też wynikać z przeziębienia, alergii lub infekcji zatok.
