Zmiany malacyjne w mózgu. Co oznaczają w opisie rezonansu lub tomografii?

Zmiany malacyjne to radiologiczne określenie obszaru, w którym doszło do trwałego uszkodzenia, rozmiękania lub ubytku tkanki mózgowej. W literaturze medycznej używa się terminu encephalomalacia, dosłownie "rozmiękanie mózgu". Radiopaedia opisuje encefalomalację jako końcowy efekt martwicy rozpływnej miąższu mózgu po przebytym uszkodzeniu, najczęściej po niedokrwieniu, infekcji, krwawieniu, urazie albo operacji.

W praktyce taki zapis w badaniu MRI lub TK zwykle nie oznacza świeżej choroby, która "rośnie", tylko ślad po wcześniejszym uszkodzeniu mózgu. Medality podkreśla, że encefalomalacja jest nieswoistym terminem radiologicznym, może być ogniskowa lub rozlana i oznacza nieodwracalne uszkodzenie tkanki, która z czasem może zostać zastąpiona przestrzenią o sygnale podobnym do płynu mózgowo-rdzeniowego.

Najczęstszą przyczyną jest wcześniejsze uszkodzenie mózgu. Może do niego dojść po udarze niedokrwiennym, gdy fragment mózgu przez pewien czas nie otrzymuje odpowiedniej ilości krwi i tlenu. Podobne zmiany mogą zostać po krwawieniu do mózgu, urazie głowy, stłuczeniu mózgu, operacji neurochirurgicznej, infekcji albo innym procesie, który doprowadził do martwicy i utraty części tkanki.

Może Cię zainteresować: Późne zasypianie może zwiększać ryzyko zawału i udaru. Lekarze ostrzegają

ScienceDirect opisuje encefalomalację jako rozmiękanie tkanki mózgowej, które może być następstwem m.in. stłuczenia krwotocznego, zawału mózgu albo rozlanego uszkodzenia aksonalnego. Po urazach charakterystyczne lokalizacje zmian obejmują często przednio-dolne części płatów czołowych i skroniowych, bo te okolice są szczególnie narażone na uszkodzenia przy uderzeniu głowy.

Nie. To trzeba powiedzieć bardzo wyraźnie: zmiany malacyjne nie są tym samym co zmiany złośliwe. Słowo "malacyjne" pochodzi od malacji, czyli rozmiękania tkanki, a nie od angielskiego "malignant", czyli złośliwy. W typowym opisie radiologicznym zmiana malacyjna oznacza raczej ubytek lub bliznowaty ślad po uszkodzeniu, a nie guz, który aktywnie nacieka mózg.

Oczywiście każdy wynik trzeba omówić z lekarzem, bo znaczenie ma cały obraz badania. Radiolog patrzy nie tylko na samo słowo "malacyjna", ale też na lokalizację, sygnał w sekwencjach MRI, obecność zaniku objętości, ewentualne wzmocnienie po kontraście, obrzęk, efekt masy i porównanie z wcześniejszymi badaniami.

W tomografii komputerowej, czyli TK, przewlekłe zmiany malacyjne często są opisywane jako obszary obniżonej gęstości, czyli hipodensyjne, z cechami utraty objętości mózgu. Może być widoczne poszerzenie sąsiednich bruzd mózgowych lub komory, co sugeruje, że nie ma tam efektu ucisku, tylko przeciwnie — ubytek tkanki.

W rezonansie magnetycznym, czyli MRI, obraz zależy od sekwencji. Zmiana przewlekła może mieć sygnał zbliżony do płynu mózgowo-rdzeniowego, często z towarzyszącą gliozą na obrzeżu. Medality wskazuje, że w obrazowaniu encefalomalacja zwykle wiąże się z sygnałem podobnym do CSF, utratą objętości i tzw. ujemnym efektem masy, czyli obrazem bardziej odpowiadającym ubytkowi niż uciskowi.

Publikacja Cambridge o przewlekłym zawale mózgu opisuje, że obrazy FLAIR dobrze pokazują jasne, glejotyczne brzegi między encefalomalacją o sygnale podobnym do CSF a prawidłową tkanką.

W opisach MRI mogą pojawiać się nazwy sekwencji, takie jak T1, T2, FLAIR, DWI, ADC, SWI/T2*. W przewlekłych zmianach po zawale mózgu obszar encefalomalacji może zachowywać się podobnie do płynu mózgowo-rdzeniowego, a FLAIR bywa pomocny w pokazaniu glejotycznej obwódki wokół takiego ubytku.

Określenia typu "jamka malacyjna", "ognisko malacyjne", "zmiana malacyjna", "zmiany malacyjno-gliozowe" albo "poudarowe zmiany malacyjne" zwykle opisują przewlekły ślad po uszkodzeniu mózgu. "Jamka" sugeruje, że w danym miejscu doszło do ubytku tkanki i powstała przestrzeń płynowa lub płynopodobna. "Ognisko" oznacza zmianę bardziej miejscową, ograniczoną do konkretnego obszaru.

Jeżeli w opisie pojawia się informacja o "starym ognisku malacyjnym", "poudarowej jamie malacyjnej" albo "zmianach malacyjno-gliozowych", radiolog najczęściej sugeruje przewlekły, utrwalony charakter zmiany. Nie oznacza to jednak, że taki wynik można zignorować. Trzeba go zestawić z objawami, historią chorób i tym, czy pacjent miał wcześniej udar, uraz, operację, zapalenie mózgu albo epizod niedotlenienia.

Glioza to inny, choć często powiązany termin. Oznacza reakcję bliznowatą komórek glejowych po uszkodzeniu ośrodkowego układu nerwowego. Radiopaedia wyraźnie zaznacza, że glioza nie jest synonimem encefalomalacji: encefalomalacja oznacza końcowy efekt martwicy rozpływnej z utratą miąższu mózgu, a glioza jest reakcją bliznowatą na uszkodzenie.

W praktyce oba pojęcia często występują razem, dlatego radiolog może napisać o "zmianach malacyjno-gliozowych". Taki opis zwykle oznacza, że w danym miejscu jest zarówno ubytek lub rozmiękanie tkanki, jak i bliznowata reakcja otoczenia. To częsty obraz po przebytym udarze, urazie albo operacji.

Tak, ale nie zawsze. Mała, stara zmiana malacyjna może zostać wykryta przypadkowo, na przykład podczas rezonansu wykonanego z powodu bólów głowy, zawrotów głowy albo po urazie. Duża zmiana albo zmiana położona w ważnym funkcjonalnie obszarze mózgu może natomiast wiązać się z objawami neurologicznymi.

Objawy zależą od lokalizacji. Jeśli zmiana obejmuje okolice odpowiedzialne za ruch, mogą pojawić się osłabienie kończyny, zaburzenia chodu lub asymetria siły. Jeśli dotyczy obszarów mowy, mogą występować trudności z mówieniem albo rozumieniem. Zmiany w płatach skroniowych, czołowych lub po urazach mogą wiązać się z napadami padaczkowymi, problemami z pamięcią, koncentracją, zachowaniem albo równowagą. Medality wskazuje, że zmiany mogą być bezobjawowe albo prowadzić do deficytów neurologicznych i napadów, zależnie od lokalizacji.

Najczęściej nie w sensie odbudowy utraconej tkanki. Zmiana malacyjna oznacza przewlekły skutek uszkodzenia, a uszkodzone neurony nie regenerują się tak jak skóra po skaleczeniu. Brain Injury Law Center opisuje encefalomalację jako rozmiękanie lub pogorszenie stanu tkanki mózgowej po urazie, krwawieniu albo niedotlenieniu, podkreślając, że obumarłe neurony nie odtwarzają się w prosty sposób.

Warto przeczytacz: Twój mózg może starzeć się szybciej, niż myślisz. Te sygnały łatwo przeoczyć

To nie znaczy jednak, że pacjent zawsze musi mieć trwałe, ciężkie objawy. Mózg ma pewną zdolność kompensacji, a rehabilitacja neurologiczna, leczenie padaczki, fizjoterapia, terapia mowy lub terapia funkcji poznawczych mogą poprawiać codzienne funkcjonowanie. Wszystko zależy od przyczyny, rozległości zmiany, czasu od uszkodzenia i stanu pacjenta.

Nie należy pisać, że zmiany malacyjne "rozsiewają się" albo "rozprzestrzeniają" jak nowotwór, bo to byłoby mylące. Przewlekła zmiana malacyjna jest zwykle śladem po zakończonym uszkodzeniu. Jeśli jednak w kolejnych badaniach obszar się zmienia, lekarz musi ustalić, dlaczego tak się dzieje. Może chodzić o kolejny incydent naczyniowy, następstwa urazu, proces zapalny, powikłania pooperacyjne albo inną przyczynę, która wymaga osobnej diagnostyki.

Dlatego przy takich wynikach duże znaczenie ma porównanie aktualnego MRI lub TK z wcześniejszym badaniem. Stabilność przez miesiące lub lata przemawia za przewlekłym charakterem zmiany. Nowe objawy albo nowa zmiana w obrazie wymagają dokładniejszej oceny.

Neurolog nie interpretuje jednego słowa wyrwanego z opisu. Bierze pod uwagę cały wynik badania, objawy pacjenta, wiek, choroby naczyniowe, przebyte udary, urazy głowy, operacje, infekcje, migreny, napady padaczkowe i przyjmowane leki. Bardzo ważne jest też to, czy zmiana jest pojedyncza, mnoga, ma cechy przewlekłe, czy towarzyszą jej świeże ogniska w sekwencji DWI.

Jeśli radiolog podejrzewa świeże niedokrwienie, w opisie mogą pojawić się określenia związane z ograniczeniem dyfuzji w DWI/ADC. Jeśli chodzi o przewlekłe następstwo krwawienia, pomocne mogą być sekwencje SWI lub T2*, które pokazują złogi hemosyderyny po dawnym krwawieniu. Jeśli wykonywano badanie z kontrastem, lekarz ocenia także, czy zmiana się wzmacnia. Przewlekła encefalomalacja zwykle nie zachowuje się jak aktywny guz z efektem masy, ale ostateczna interpretacja zawsze należy do lekarza prowadzącego i radiologa.

Pilnej pomocy wymaga nagłe osłabienie ręki lub nogi, opadanie kącika ust, zaburzenia mowy, nagła utrata lub pogorszenie widzenia, silny nietypowy ból głowy, utrata przytomności, pierwszy napad drgawkowy, nagłe zaburzenia równowagi, splątanie albo nagłe pogorszenie stanu ogólnego. Takie objawy mogą wskazywać na świeży incydent neurologiczny, na przykład udar, i nie powinny być przeczekiwane w domu.

Jeśli zmiany malacyjne są opisane jako stare, ale pacjent ma napady padaczkowe, narastające bóle głowy, problemy z pamięcią, mową, równowagą, czuciem lub poruszaniem się, także warto omówić wynik z neurologiem. Nie dlatego, że każda zmiana malacyjna jest nagłym zagrożeniem, ale dlatego, że trzeba połączyć obraz MRI lub TK z objawami.

Na wizytę warto zabrać pełny opis badania, płytę lub dostęp do obrazów MRI/TK, wcześniejsze badania, wypisy ze szpitala i listę leków. Dobrze zapytać, czy zmiana wygląda na starą czy świeżą, jaka może być jej najbardziej prawdopodobna przyczyna, czy odpowiada zgłaszanym objawom i czy potrzebne jest badanie kontrolne.

Warto też dopytać, czy wskazana jest konsultacja neurochirurgiczna, leczenie przeciwpadaczkowe, rehabilitacja, kontrola czynników ryzyka udaru, takich jak nadciśnienie, cukrzyca, cholesterol i migotanie przedsionków, albo dalsza diagnostyka naczyniowa. Przy zmianach po udarze lekarz może zalecić np. kontrolę ciśnienia, badania krwi, USG tętnic szyjnych, echo serca, EKG lub Holter EKG — zależnie od sytuacji klinicznej.

Zmiany malacyjne w mózgu to najczęściej obrazowy ślad utraty lub rozmiękania tkanki mózgowej po wcześniejszym uszkodzeniu. Mogą być następstwem udaru, krwawienia, urazu, infekcji, niedotlenienia albo operacji. Nie oznaczają automatycznie guza, raka ani zmiany złośliwej. Ich znaczenie zależy od tego, gdzie się znajdują, jak są duże, czy są stare i stabilne oraz czy pacjent ma objawy.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Wynik MRI lub TK z opisem zmian malacyjnych najlepiej omówić z neurologiem, szczególnie jeśli pojawiły się nowe objawy neurologiczne albo wynik jest pierwszym takim opisem.