Seniorzy szczepią się, ale organizm nie zawsze odpowiada. Nowe badanie wyjaśnia dlaczego

Z wiekiem starzeje się nie tylko skóra, serce, kości czy stawy. Starzeje się również układ odpornościowy. To zjawisko nazywa się immunosenescencją.

W praktyce oznacza to, że organizm osoby starszej może wolniej i słabiej reagować na zagrożenie. Dotyczy to zarówno kontaktu z wirusem lub bakterią, jak i odpowiedzi po szczepieniu.

Nie znaczy to, że szczepienia u seniorów nie mają sensu. Wręcz przeciwnie. Dla wielu osób po 65. roku życia szczepienie może być różnicą między infekcją leczoną w domu a chorobą kończącą się szpitalem. Trzeba jednak pamiętać, że układ odpornościowy seniora nie zawsze odpowiada tak samo silnie jak u osoby młodszej.

Słabsza odpowiedź poszczepienna może dotyczyć m.in. produkcji przeciwciał, pracy komórek B i komórek T oraz tworzenia pamięci immunologicznej. To właśnie dlatego naukowcy coraz częściej pytają nie tylko o to, jak ulepszać szczepionki, ale też jak poprawić kondycję starzejącego się układu odpornościowego.

Naukowcy przeprowadzili pilotażowe badanie z udziałem osób po 65. roku życia. Uczestnicy byli po trzeciej dawce szczepionki przeciw COVID-19. Badanie było randomizowane, podwójnie zaślepione i kontrolowane placebo, czyli zaprojektowane w sposób, który ogranicza ryzyko prostego efektu oczekiwania.

Jedna grupa przez 13 tygodni przyjmowała codziennie spermidynę. Druga grupa otrzymywała placebo. Dawka spermidyny wynosiła 6 mg dziennie.

I tu pojawia się najciekawszy punkt. Około jedna czwarta uczestników miała bardzo słabą odpowiedź przeciwciał mimo wcześniejszego przyjęcia trzech dawek szczepionki. To nie były osoby, które po prostu "nie zadbały o profilaktykę". One były zaszczepione, ale ich układ odpornościowy odpowiedział słabo.

U tych osób badacze zauważyli wyraźniejsze cechy biologicznego starzenia komórek odpornościowych. Chodziło m.in. o większe uszkodzenia DNA w limfocytach oraz markery starzenia komórkowego.

To bardzo ważny trop. Pokazuje, że słaba odpowiedź na szczepienie u części seniorów może mieć konkretne biologiczne podłoże.

Badany związek to spermidyna. Nazwa brzmi nietypowo, ale sama substancja nie jest sztucznym wynalazkiem. Spermidyna naturalnie występuje w organizmie człowieka, a także w niektórych produktach spożywczych.

Można ją znaleźć m.in. w:

• kiełkach pszenicy,
• grzybach,
• soczewicy,
• ciecierzycy,
• brokułach,
• produktach pełnoziarnistych,
• niektórych serach.

Najważniejsze nie jest jednak samo hasło "naturalny związek". W medycynie "naturalny" nie zawsze oznacza bezpieczny, skuteczny i dobry dla każdego. Kluczowy jest mechanizm.

Spermidyna może wpływać na autofagię, czyli naturalny proces komórkowego sprzątania. Dzięki autofagii komórki usuwają uszkodzone elementy i lepiej utrzymują swoją sprawność. Z wiekiem ten proces słabnie. A gdy komórki odpornościowe gorzej radzą sobie z usuwaniem uszkodzeń, mogą szybciej tracić swoją skuteczność.

W dużym uproszczeniu: badacze sprawdzili, czy wsparcie tego komórkowego "recyklingu" może poprawić odpowiedź układu odpornościowego u starszych osób, które słabo reagują na szczepienie.

Wyniki nie oznaczają, że każdy senior powinien od razu sięgać po suplement ze spermidyną. Nie pokazują też, że spermidyna "wzmacnia każdą szczepionkę". To byłoby zbyt proste i zbyt ryzykowne uproszczenie. Najważniejsze jest coś innego. U osób, które wcześniej bardzo słabo odpowiedziały na szczepienie, spermidyna była powiązana z poprawą kilku parametrów odporności.

Badacze zaobserwowali m.in.:

• silniejszą odpowiedź komórek B,
• wzrost wydzielania przeciwciał przeciwko białku kolca SARS-CoV-2,
• lepszą aktywność neutralizującą wobec kilku wariantów wirusa,
• korzystne zmiany w markerach starzenia komórek odpornościowych,
• większą aktywność genów związanych z autofagią.

U części seniorów problemem nie musi być sama szczepionka. Po prostu układ odpornościowy jest biologicznie "starszy" i gorzej odpowiada na bodziec.

W przyszłości takie odkrycia mogą pomóc lepiej dopasowywać profilaktykę do konkretnego seniora. Samo szczepienie nadal jest ważne, ale u części osób trzeba będzie sprawdzić coś więcej: czy organizm rzeczywiście potrafił zbudować po nim ochronę.

Badanie jest obiecujące, ale nie oznacza, że seniorzy powinni samodzielnie sięgać po spermidynę. To dopiero kierunek dalszych badań, a nie gotowe zalecenie medyczne.

Po pierwsze, było małe. Objęło niewielką grupę osób po 65. roku życia. Takie badania są ważne, bo pokazują kierunek, ale nie wystarczają do tworzenia zaleceń dla wszystkich seniorów.

Po drugie, dotyczyło odpowiedzi po szczepieniu przeciw COVID-19. Nie wiadomo jeszcze, czy podobny efekt wystąpiłby przy szczepieniach przeciw grypie, pneumokokom, RSV, półpaścowi czy innym chorobom.

Po trzecie, największy efekt zaobserwowano u osób z bardzo słabą odpowiedzią poszczepienną. To szczególna grupa, a nie wszyscy seniorzy.

Po czwarte, badacze sami wskazali ograniczenia. Nie kontrolowano dokładnie ilości spermidyny dostarczanej z dietą. Grupy nie były idealnie zrównoważone pod względem liczby osób słabo odpowiadających na szczepienie. Potrzebne są większe badania, prowadzone na większej i bardziej zróżnicowanej populacji.

Dlatego senior nie powinien wyciągać z tego wniosku: "wezmę suplement i będę lepiej chroniony". To zbyt proste i potencjalnie mylące.

Wiele osób starszych przyjmuje codziennie kilka leków. Część ma choroby serca, cukrzycę, choroby nerek, problemy z wątrobą, zaburzenia krzepliwości, choroby autoimmunologiczne albo jest po leczeniu onkologicznym.

W takiej sytuacji dokładanie kolejnego preparatu bez konsultacji nie jest dobrym pomysłem. Nawet suplement może wchodzić w interakcje, nasilać działania niepożądane albo dawać fałszywe poczucie bezpieczeństwa.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby, które:

• przyjmują wiele leków naraz,
• mają choroby przewlekłe,
• chorują onkologicznie lub są po leczeniu nowotworu,
• przyjmują leki wpływające na odporność,
• mają choroby nerek lub wątroby,
• są po poważnych infekcjach,
• mają skłonność do alergii na składniki suplementów.

Jeśli senior rozważa spermidynę w kapsułkach, powinien najpierw porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą. Szczególnie wtedy, gdy bierze leki na stałe.

Nie ma jednej kapsułki, która odmłodzi układ odpornościowy. Odporność seniora zależy od wielu rzeczy naraz. Liczą się szczepienia, leczenie chorób przewlekłych, dieta, ruch, sen i ogólna kondycja organizmu.

Najważniejsze są podstawy:

• szczepienia dobrane do wieku i stanu zdrowia,
• regularne kontrole lekarskie,
• dobrze leczone choroby przewlekłe,
• odpowiednia ilość białka w diecie,
• warzywa, strączki i produkty pełnoziarniste,
• codzienny ruch dopasowany do możliwości,
• sen i odpoczynek,
• unikanie palenia,
• ograniczenie alkoholu,
• leczenie niedoborów po badaniach, a nie "w ciemno".

Produkty bogate w naturalne związki roślinne mogą wspierać zdrowie, ale nie zastępują szczepień ani leczenia. Brokuły, soczewica czy produkty pełnoziarniste są dobrym elementem diety seniora, ale nie działają jak lek ani jak gwarancja silniejszej odpowiedzi poszczepiennej.

To badanie jest ciekawe, bo przesuwa rozmowę o szczepieniach u seniorów na głębszy poziom. Nie chodzi tylko o pytanie, czy szczepionka została podana. Chodzi także o to, czy starzejący się układ odpornościowy potrafi na nią odpowiedzieć.

Spermidyna może być jednym z tropów, które w przyszłości pomogą poprawiać odpowiedź poszczepienną u osób starszych. Na razie jednak nie jest gotową receptą dla każdego seniora.

Najrozsądniejszy wniosek brzmi: szczepienia nadal mają sens, ale u części osób po 65. roku życia potrzebujemy lepszego zrozumienia, dlaczego ochrona bywa słabsza. A zanim nauka da konkretne zalecenia, seniorzy powinni trzymać się tego, co naprawdę ma znaczenie: regularnej profilaktyki, kontroli chorób przewlekłych, dobrej diety, ruchu i rozsądnej konsultacji przed każdym nowym suplementem.

Czytaj także: Seniorzy powinni sprawdzić domową apteczkę. Chodzi o leki, które mogą obciążać pamięć

Źródła:

• Badanie: Spermidine mitigates immune cell senescence and boosts vaccine responses in healthy older adults — a pilot study, Aging Cell, 2026.