Szafran – złoto wśród przypraw z mocą zdrowotną

Szafran stosowany jest od ponad 5000 lat. Ta wyjątkowa przyprawa stała się symbolem luksusu i wysokiej jakości. Przez wieki zdobił potrawy, wspierał leczenie, pielęgnację skóry i służył jako naturalny barwnik. Co sprawia, że szafran jest tak niezwykły i dlaczego warto go poznać bliżej?

Szafran pozyskuje się z kwiatów krokusa sativus – rośliny o fioletowych płatkach i czerwonych słupkach. To właśnie te słupki, suszone i mielone, tworzą intensywnie żółty proszek, który nadaje potrawom kolor i aromat.

Uprawa szafranu jest bardzo pracochłonna. Aby zdobyć pół kilograma przyprawy, trzeba ręcznie zebrać słupki aż 75 tysięcy kwiatów. Nic dziwnego, że szafran należy do najdroższych przypraw świata. Największym producentem jest Iran, ale uprawy znajdziemy także w Grecji, Maroku, Indiach i Afganistanie.

Aromat szafranu to połączenie słodyczy, kwiatowych nut, lekkiej ziemistości i delikatnej goryczki. To przyprawa, która potrafi zastąpić sól, a jej dodatek do dań z ryżu, kurczaka czy owoców morza nadaje im wyjątkowy smak. Szafran króluje w kuchni śródziemnomorskiej, indyjskiej i arabskiej. Wielu smakoszy dodaje go także do kawy, często w połączeniu z kardamonem.

Aby wydobyć pełnię aromatu i koloru, warto namoczyć go wcześniej w niewielkiej ilości wody lub mleka. Poza kuchnią szafran od wieków służy jako naturalny barwnik spożywczy i tekstylny. W perfumerii ceniony jest za ciepły, głęboki zapach z nutą miodu i skóry.

Szafran to nie tylko intensywny kolor, charakterystyczny smak i aromat. Od lat naukowcy badają zawarte w nim związki, przede wszystkim krocynę, krocetynę i safranal, pod kątem ich wpływu na nastrój, pamięć, reakcje zapalne oraz funkcjonowanie układu nerwowego. Coraz więcej uwagi poświęca się także jego możliwemu działaniu przy PMS, obniżonym nastroju i trudnościach ze snem. Wyniki części badań są obiecujące, choć najczęściej dotyczą standaryzowanych ekstraktów, a nie niewielkich ilości przyprawy używanej podczas gotowania.

Regularne stosowanie szafranu przez 6–12 tygodni może łagodzić objawy depresji, poprawiać nastrój i zmniejszać uczucie zmęczenia. Działa przeciwzapalnie, przeciwdziała stresowi oksydacyjnemu i chroni komórki mózgu. Już po tygodniu stosowania wiele osób zauważa poprawę samopoczucia.

Szafran od wieków uchodzi za naturalny afrodyzjak, a współczesne badania pokazują, że ta reputacja nie wzięła się całkiem znikąd. U kobiet standaryzowane ekstrakty z szafranu mogą wspierać pobudzenie, nawilżenie i ogólny komfort życia seksualnego, zwłaszcza gdy trudności pojawiają się podczas stosowania niektórych leków przeciwdepresyjnych. U mężczyzn badano jego wpływ na erekcję i sprawność seksualną, a część wyników była obiecująca. Nie jest to jednak uniwersalny środek na libido ani płodność, a w badaniach stosowano określone dawki ekstraktu, nie kilka nitek przyprawy dodanych do potrawy.

Szafran jest badany pod kątem łagodzenia objawów zespołu napięcia przedmiesiączkowego, takich jak drażliwość, obniżony nastrój, napięcie i dolegliwości fizyczne. W niewielkim randomizowanym badaniu "Crocus sativus L. (saffron) in the treatment of premenstrual syndrome" kobiety przyjmowały 30 mg ekstraktu dziennie przez dwa cykle menstruacyjne. W porównaniu z placebo odnotowano u nich większe zmniejszenie nasilenia objawów PMS oraz poprawę wyników w skali oceniającej objawy depresyjne.

Metaanaliza Mohammada Mehdiego Mohammadiego i Zohreh Karimi "Effect of saffron on premenstrual syndrome and dysmenorrhea", opublikowana w "Korean Journal of Family Medicine", wskazuje, że preparaty z szafranem mogą łagodzić objawy PMS, a w mniejszym stopniu także ból miesiączkowy. Wyniki trzeba jednak interpretować ostrożnie, ponieważ dostępnych badań było niewiele, a stosowane dawki i preparaty różniły się między próbami.

Szafran coraz częściej pojawia się w badaniach nad pamięcią i chorobą Alzheimera. Zainteresowanie naukowców budzą przede wszystkim zawarte w nim krocyna, krocetyna i safranal. W badaniach laboratoryjnych oraz na zwierzętach związki te wykazywały działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne, a także ograniczały zlepianie się beta-amyloidu, czyli białka tworzącego charakterystyczne blaszki w mózgach osób z chorobą Alzheimera. Pierwsze wyniki badań z udziałem ludzi również były obiecujące.

W 16-tygodniowym randomizowanym badaniu "Saffron in the treatment of patients with mild to moderate Alzheimer’s disease" 46 osób z łagodną lub umiarkowaną chorobą Alzheimera otrzymywało ekstrakt z szafranu albo placebo. W kolejnym, 22-tygodniowym badaniu "A 22-week, multicenter, randomized, double-blind controlled trial of Crocus sativus in the treatment of mild-to-moderate Alzheimer’s disease" porównano szafran z donepezilem. W obu próbach odnotowano korzystne wyniki w testach funkcji poznawczych, ale grupy były niewielkie, a stosowane preparaty miały formę standaryzowanych ekstraktów. Nie ma więc podstaw, by uznać szafran za lek na Alzheimera ani zakładać, że podobny efekt przyniesie ilość przyprawy dodawana do potraw.

Szafran od dawna wykorzystywano w tradycyjnej medycynie jako środek wspomagający trawienie. Zawarte w nim związki, przede wszystkim krocyna, krocetyna i safranal, są badane pod kątem działania przeciwutleniającego i przeciwzapalnego. W doświadczeniach laboratoryjnych oraz na zwierzętach obserwowano możliwy ochronny wpływ na wątrobę i przewód pokarmowy, jednak wyniki badań z udziałem ludzi są nadal ograniczone. Nie ma wystarczających dowodów, że szafran oczyszcza nerki lub pęcherz, leczy zaparcia i biegunki albo może zastąpić diagnostykę dolegliwości trawiennych.

Mimo wielu korzyści szafran ma przeciwwskazania. Powinny go unikać:

• osoby z chorobami układu krążenia,
• osoby z niskim ciśnieniem (szafran dodatkowo je obniża),
• kobiety w ciąży i karmiące piersią,
• osoby z chorobą afektywną dwubiegunową,
• osoby przyjmujące leki na nadciśnienie (możliwe interakcje).

Szafran to prawdziwe „złoto” wśród przypraw – nie tylko ze względu na cenę, ale też na jego wyjątkowe działanie. Wspiera nastrój, pomaga przy zaburzeniach hormonalnych, łagodzi objawy PMS i korzystnie wpływa na układ nerwowy. Kobiety po 50. roku życia mogą szczególnie docenić jego działanie na emocje i równowagę hormonalną. Warto jednak stosować go z umiarem i świadomością przeciwwskazań.